TIFF TALKS: Ένα απόγευμα με τον Νίκο Γραμματικό & Παρουσίαση του βιβλίου «Απόντες, μια προφορική ιστορία» του Θεοδόση Μίχου

Ο Νίκος Γραμματικός και οι συντελεστές της ταινίας Απόντες συναντήθηκαν με το κοινό του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης την Τρίτη 10 Νοεμβρίου, σε μια ανοιχτή συζήτηση της ενότητας TIFF Talks, η οποία πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα Παύλος Ζάννας στο πλαίσιο του μεγάλου αφιερώματος του Φεστιβάλ στο έργο του σκηνοθέτη.

Μια μέρα μετά την απονομή του τιμητικού Χρυσού Αλέξανδρου στον Νίκο Γραμματικό και τριάντα χρόνια μετά την πρώτη προβολή της εμβληματικής ταινίας Απόντες, ο σκηνοθέτης και οι συνεργάτες του μίλησαν για τη δημιουργική διαδικασία και μοιράστηκαν ιστορίες από τα γυρίσματα, με αφορμή την πρώτη παρουσίαση του βιβλίου «Απόντες, μια προφορική ιστορία», στο οποίο ο συγγραφέας Θεοδόσης Μίχος καταγράφει τις προσωπικές ιστορίες των συντελεστών από τη διαδικασία δημιουργίας της ταινίας. «Δεν έκανα τις ταινίες που μπορούσα να κάνω, έκανα τις ταινίες που δεν μπορούσα να μην κάνω» είπε, μεταξύ άλλων, ο Νίκος Γραμματικός.

Το κοινό καλωσόρισε ο Γιάννης Παλαβός, μέλος της ομάδας του Διεθνούς Προγράμματος του Φεστιβάλ, ο οποίος αναφέρθηκε στη συγκίνηση των θεατών κατά την προβολή των Απόντων στη φετινή διοργάνωση. Στη συνέχεια, υποδέχτηκε στη σκηνή τον συγγραφέα του βιβλίου, Θεοδόση Μίχο, και τους συντελεστές της ταινίας Νίκο Παναγιωτόπουλο, Γιώργο Μαυροψαρίδη, Αιμίλιο Χειλάκη, Γιώργο Ευγενικό, Νίκο Γεωργάκη και Βαγγέλη Μουρίκη.

Αφετηρία της συζήτησης ήταν το βιβλίο του Θεοδόση Μίχου, το οποίο κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες και περιλαμβάνει αφηγήσεις του Νίκου Γραμματικού και των συντελεστών της ταινίας. Ο συγγραφέας περιέγραψε πώς η ιδέα γεννήθηκε πριν από επτά χρόνια, από ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ για τους Απόντες που εξελίχθηκε τελικά σε βιβλίο. «Ήταν μια ιδέα που γεννήθηκε σε ανύποπτο χρόνο και χωρίς επετειακή αφορμή. Το 2019 έτυχε να ξαναδώ την ταινία για πολλοστή φορά και, επειδή τότε κόντευα τα 40, με επηρέασε διαφορετικά από τις προηγούμενες φορές. Αποφάσισα να κάνω ένα ρεπορτάζ και μίλησα αρχικά με λίγους από τους συντελεστές», εξήγησε.

Όπως ανέφερε, το ρεπορτάζ μετεξελίχθηκε σε βιβλίο χωρίς καν να το συνειδητοποιήσει: «Έκανα ένα μεσημέρι συνέντευξη με τον Βαγγέλη Μουρίκη και, ενώ μιλούσαμε για άλλο θέμα, μου πρότεινε να γράψω ένα βιβλίο για τους Απόντες. Του απάντησα πως το σκέφτομαι. Έτσι η ιδέα άρχισε να παίρνει μορφή και εγώ ξεκίνησα να αναζητώ όλους τους εν ζωή συντελεστές και να κάνω συνεντεύξεις μαζί τους». Ο Θεοδόσης Μίχος αναφέρθηκε ακόμη στη μεθοδολογία που ακολούθησε, στη διάρθρωση του βιβλίου σε επτά κεφάλαια και στη διαδικασία των συνεντεύξεων, εξηγώντας τον λόγο για τον οποίο επέλεξε τη φόρμα της προφορικής ιστορίας. Όπως τόνισε, εκείνο που του έμεινε περισσότερο από τις συναντήσεις αυτές ήταν η έντονη συναισθηματική φόρτιση των συνομιλητών του.

Οι συντελεστές της ταινίας μοιράστηκαν στη συνέχεια τις πρώτες τους αντιδράσεις, όταν, τόσα χρόνια μετά την κυκλοφορία της, δέχτηκαν το τηλεφώνημα του συγγραφέα για να μιλήσουν ξανά για τους Απόντες. Ο Αιμίλιος Χειλάκης στάθηκε στο αίσθημα ευθύνης που ένιωσε: «Ξαφνικά ένιωσα μια απίστευτη ευθύνη να μεταφέρουμε την αντίληψη που είχαμε κάποιοι άνθρωποι για τη γενιά μας και τη φιλία. Χθες που είδα ξανά την ταινία, κατάλαβα ότι φέραμε στους ώμους μας κάτι σημαντικό». Ο Γιώργος Ευγενικός περιέγραψε την αντίδρασή του και τη χαρά που του πρόσφερε εκείνο το τηλεφώνημα: «Ξαφνικά, δέχτηκα ένα τηλεφώνημα που με χαροποίησε. Στην άλλη άκρη της γραμμής ήταν ο Θεοδόσης, ένας πολύ ευγενικός άνθρωπος, που μου μιλούσε με μεγάλο πάθος για τους Απόντες, και νομίζω ότι με κέρδισε αμέσως. Αυτό έχει σημασία: ο τρόπος με τον οποίο προσπαθεί κανείς να αντλήσει πληροφορίες από τον συνομιλητή του. Εκείνος το έκανε με τόσο όμορφο τρόπο, που νομίζω ότι μας ξεκλείδωσε όλους».

Ο σεναριογράφος Νίκος Παναγιωτόπουλος μίλησε για τη γνωριμία του με τον συγγραφέα, η οποία προϋπήρχε του βιβλίου, καθώς και για την άνεση με την οποία συζήτησαν όταν ο Θεοδόσης Μίχος τον προσέγγισε. Όπως ανέφερε, το βιβλίο έχει μεγάλο ενδιαφέρον και τον χαροποιεί ιδιαίτερα που εκδόθηκε. Ο Νίκος Γεωργάκης, από την πλευρά του, εξέφρασε τη συγκίνηση που του προκάλεσε η προβολή της ταινίας στο φετινό Φεστιβάλ αλλά και η συνάντηση που είχε με τον συγγραφέα: «Είχαμε βρεθεί σε ένα μπαρ και μου έδειξε το κείμενο. Δεν έχει ξαναγίνει κάτι τέτοιο, να γραφτεί ένα ολόκληρο βιβλίο για μια ταινία. Χθες, στην προβολή, ήταν πραγματικά συγκινητική η ανταπόκριση του κόσμου στην αίθουσα, όπως συγκινητικό είναι και το ότι ακόμη και σήμερα με σταματούν νέοι άνθρωποι στον δρόμο για να μου μιλήσουν για τους Απόντες».

Ο Βαγγέλης Μουρίκης σημείωσε: «Όλοι ανταποκριθήκαμε θετικά. Η ταινία δεν είχε γνωρίσει μεγάλη εμπορική επιτυχία όταν πρωτοβγήκε, οπότε η ευκαιρία να μιλήσουμε ξανά γι’ αυτήν ικανοποιούσε κατά κάποιον τρόπο ένα απωθημένο». Τον λόγο πήρε τότε από το κοινό ο παραγωγός της ταινίας, Παναγιώτης Παπαχατζής, ο οποίος αναφέρθηκε στην αρχική πορεία των Απόντων στις αίθουσες: «Όταν βγήκε η ταινία, δεν είχε την ανταπόκριση που περιμέναμε και που, πιστεύω, της άξιζε. Έχω σκεφτεί πολλές φορές γιατί συνέβη αυτό. Για να πάει καλά μια ταινία, πρέπει πρώτα απ’ όλα να πιστεύεις σε αυτήν, και εμείς φυσικά πιστεύαμε πολύ στους Απόντες. Αυτό, όμως, δεν αρκεί. Καθοριστικό ρόλο για την εμπορική πορεία μιας ταινίας παίζει η διανομή, ο τρόπος με τον οποίο θα φτάσει στο κοινό. Ίσως τότε να μη βρήκε τον δρόμο της. Σήμερα, βλέποντας πώς αγκαλιάστηκε από τις νεότερες γενιές, νιώθω ότι τελικά τον βρήκε».

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος επισήμανε, με τη σειρά του, την απόσταση που χωρίζει το τότε από το σήμερα, σημειώνοντας πως η εξέλιξη του ελληνικού κινηματογράφου έχει αποκαταστήσει τη σχέση του κοινού με τις ελληνικές ταινίες. «Τα μάτια των θεατών τώρα είναι διαφορετικά από τα μάτια των θεατών τότε. Η ελληνική ταινία έχει αποκατασταθεί στα μάτια του κοινού χάρη στις πολλές ταινίες που μεσολάβησαν, και σήμερα μπορούμε να ξανακοιτάξουμε ταινίες που αγνοήσαμε στον καιρό τους και να τις αγαπήσουμε όπως τους αξίζει», είπε.

Στις κριτικές που είχαν δημοσιευτεί κατά την πρώτη κυκλοφορία της ταινίας αναφέρθηκε ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Φεστιβάλ, Άκης Σακελλαρίου, ο οποίος μίλησε για το κινηματογραφικό κλίμα της εποχής, κάνοντας λόγο για μια περίοδο εσωστρέφειας που άρχισε να αλλάζει με τους Απόντες.

Ο μοντέρ της ταινίας, Γιώργος Μαυροψαρίδης, εξήγησε πως, παρότι δεν έζησε από κοντά όσα περιέγραψαν οι συνεργάτες του, διέκρινε από την πρώτη στιγμή τη συνοχή και την αγάπη ανάμεσά τους. «Ο μοντέρ μπαίνει μετά και βλέπει το υλικό. Εκείνη την εποχή ήταν η τρίτη ταινία που κάναμε με τον Νίκο και ήταν μια προσωπική του ιστορία που κατά κάποιον τρόπο άγγιζε κι εμένα. Πήγαινα πολύ συχνά στη Σαλαμίνα, γιατί οι φίλοι μου είχαν εξοχικό εκεί, και είχα ζήσει αυτή την κατάσταση. Όλοι έχουμε χάσει την αθωότητα της εφηβείας μας, όλοι πήραμε διαφορετικούς δρόμους. Η ταινία καταφέρνει να αγγίξει αυτή τη φλέβα και είναι διαχρονική, γιατί το έχουμε ζήσει όλοι», σημείωσε.

Ακολούθησε ένας ζωντανός διάλογος με το κοινό, όταν ο Αιμίλιος Χειλάκης ρώτησε τους θεατές γιατί η ταινία εξακολουθεί να τους αφορά σήμερα. Θεατές διαφορετικών ηλικιών μοιράστηκαν τις προσωπικές τους εντυπώσεις, αναδεικνύοντας τη διαχρονικότητα των Απόντων και τα έντονα συναισθήματα που συνεχίζει η ταινία να προκαλεί έπειτα από τρεις δεκαετίες.

Με θερμό χειροκρότημα υποδέχτηκε στη συνέχεια το κοινό τον Νίκο Γραμματικό. Ο σκηνοθέτης αναφέρθηκε αρχικά στο βιβλίο του Θεοδόση Μίχου: «Είναι ένα δικό του βιβλίο. Όπως κάνουμε εμείς μοντάζ, έκανε και ο Θεοδόσης», σχολίασε, για να μιλήσει στη συνέχεια για τη διαχρονικότητα της ταινίας, η οποία ξεκίνησε από τα δικά του βιώματα, εμπλουτίστηκε με εκείνα του σεναριογράφου Νίκου Παναγιωτόπουλου και, στη συνέχεια, των υπόλοιπων συντελεστών. «Μετά από πολλή σκέψη, μπορώ να πω ότι οι Απόντες έχουν κάτι αρχετυπικό ως προς την ανδρική φιλία. Αυτές τις ανδρικές φιλίες που κάποιοι τις έχουν και φοβούνται μήπως τις χάσουν, και κάποιοι τις έχουν χάσει και έχουν κάνει καινούργιες. Όπως εμείς, που γίναμε μια παρέα στους Απόντες και σιγά σιγά ο καθένας πήρε τον δρόμο του». Η κουβέντα επικεντρώθηκε επίσης στην εγγύτητα και τον ιδιαίτερο δεσμό που αναπτύσσεται ανάμεσα στους άνδρες, στην αξία της ανδρικής φιλίας, αλλά και στην έννοια του ξένου, που συναντάται συχνά στο έργο του σκηνοθέτη.

Σε μια ιδιαίτερα προσωπική στιγμή, ο Νίκος Γραμματικός μίλησε για τη μικρή κοινωνία του νησιού όπου μεγάλωσε, περιγράφοντας το αίσθημα ασφυξίας που τον οδήγησε να φύγει από τον τόπο του. «Δεν συμφωνώ καθόλου με τον ομηρικό Οδυσσέα. Μην ξαναγυρίζεις ποτέ από εκεί που έφυγες», είπε με χιούμορ. Εξομολογήθηκε, ωστόσο, πως οι επισκέψεις του στο νησί για τις ανάγκες των Απόντων τον βοήθησαν να ξεπεράσει το πένθος για τον θάνατο του πατέρα του.

Ο σκηνοθέτης αναφέρθηκε ακόμη στον χαρακτήρα του Σάκη, τον οποίο υποδύθηκε ο Βαγγέλης Μουρίκης και ο οποίος ήταν εμπνευσμένος από τον παιδικό του φίλο Φώτη Κουρτίδη. «Ήταν μια μεγάλη απώλεια για μένα. Είχε μια μεγάλη περιπέτεια με τον καρκίνο, την πέρασα μαζί του και δανείστηκα από εκείνον στοιχεία του για τον ρόλο του Σάκη». Στάθηκε, επίσης, στη μακρόχρονη φιλία και τη στενή συνεργασία του με τον Βαγγέλη Μουρίκη: «Ο Βαγγέλης ερχόταν στο σπίτι και δουλεύαμε μέχρι το πρωί. Αν δεν ήταν εκείνος, δεν θα γίνονταν ούτε η Μήδεια...κρείσσων τῶν ἐμῶν βουλευμάτων ούτε τα Νυχτολούλουδα».

Η συζήτηση μεταφέρθηκε στη σημασία της συλλογικής δημιουργίας και των σχέσεων που αναπτύσσονται πίσω από την κάμερα. Ο Νίκος Γραμματικός έκανε λόγο για τις εξαιρετικές συνεργασίες που είχε, υπογραμμίζοντας ότι οφείλει πολλά στους συνεργάτες του. «Κάποιος μπορεί να ξεκινήσει μια ταινία μόνος του, όμως δεν μπορεί να την τελειώσει μόνος του», σημείωσε, θυμίζοντας ότι στην πορεία του βρήκε ανθρώπους που ήταν και καλή παρέα. Όπως εξήγησε, η συνεργασία στους Απόντες ξεπέρασε κατά πολύ τα όρια του πλατό, καθώς οι συντελεστές ήρθαν κοντά ήδη από το στάδιο της συγγραφής του σεναρίου. Περιέγραψε τις επισκέψεις σε ένα καφενείο της Σαλαμίνας και τις πρόβες στο σπίτι του Αιμίλιου Χειλάκη στα Εξάρχεια, αποκαλύπτοντας πως από το καφενείο αυτό προέκυψε και ο πρώτος τίτλος της ταινίας, «Ούζο και χταπόδι», που αργότερα αντικαταστάθηκε από τους Απόντες.

Στο ίδιο κλίμα, ο Νίκος Γεωργάκης μοιράστηκε ένα χιουμοριστικό περιστατικό με τον Νίκο Γραμματικό σε ρόλο λαχειοπώλη, ενώ ακούστηκαν και μικρές, πραγματικές ιστορίες που επηρέασαν τη δημιουργική διαδικασία, όπως η πτώση του Γιώργου Ευγενικού από τη βέσπα και η ιστορία δύο φίλων από τη Σαλαμίνα που συναντήθηκαν τυχαία σε ένα μπαρ στη Σαγκάη. «Την αφηγηματική δομή του σεναρίου την έκανε ο Νίκος και δεν φύγαμε καθόλου από αυτήν. Μπορεί να έγιναν αυτοσχεδιασμοί στη διάρκεια των γυρισμάτων, όμως ακολουθούσαμε την αφηγηματική δομή», σημείωσε ο σκηνοθέτης.

Στο τελευταίο μέρος, η συζήτηση άνοιξε ξανά στο κοινό. Ο Θεοδόσης Μίχος, απαντώντας σε ερώτηση για την αντίδραση του εκδοτικού οίκου όταν παρουσίασε την ιδέα ενός βιβλίου αφιερωμένου στους Απόντες, αναφέρθηκε στη θερμή υποδοχή που βρήκε η πρότασή του από τις εκδόσεις Αντίποδες. Σε ερώτηση για τον σύγχρονο κινηματογράφο και όσα ενδεχομένως προκαλούν πικρία στους δημιουργούς, ο Αιμίλιος Χειλάκης στάθηκε στον τρόπο δουλειάς του Νίκου Γραμματικού, χαρακτηρίζοντας «ανακουφιστική» τη σκηνοθετική του προσέγγιση και το κλίμα δημιουργικής συνεργασίας που επικρατούσε στα γυρίσματα.

Ο Νίκος Γραμματικός εξήγησε, τέλος, ότι στόχος του δεν ήταν να ακολουθεί αυστηρά προκαθορισμένους σκηνοθετικούς άξονες, αλλά να αναζητά το συναίσθημα και να αποτυπώνει με την κάμερά του την ουσία των ανθρώπινων σχέσεων. «Δεν υπήρχαν σκηνοθετικοί άξονες. Υπήρχε η γεωγραφία των σχέσεων και πάνω σε αυτήν στηρίχθηκε η σκηνοθεσία. Ο στόχος της είναι να συλλάβει το κεντρικό γεγονός κάθε σκηνής, που είναι συναισθηματικό». Η συζήτηση ολοκληρώθηκε με τον σκηνοθέτη να συνοψίζει την πορεία του στον κινηματογράφο με μια φράση: «Δεν έκανα τις ταινίες που μπορούσα να κάνω, έκανα τις ταινίες που δεν μπορούσα να μην κάνω».