Masterclass: «Ρένος Χαραλαμπίδης: Ο αναλογικός κόσμος αντεπιτίθεται»

Η αξία του αναλογικού κόσμου, η δύναμη της μνήμης και η σημασία της ανθρώπινης ατέλειας σε μια εποχή που κυριαρχείται από την ψηφιακή τεχνολογία βρέθηκαν στο επίκεντρο του masterclass με τίτλο «Ρένος Χαραλαμπίδης: Ο αναλογικός κόσμος αντεπιτίθεται», που πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 8 Νοεμβρίου, στο Ύψιλον, στο πλαίσιο του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

Ο σκηνοθέτης και ηθοποιός προσκάλεσε το κοινό σε ένα ταξίδι στην προσωπική και κινηματογραφική του διαδρομή, παρουσιάζοντας αντικείμενα, φωτογραφίες και αναμνηστικά που συνδέονται με καθοριστικές στιγμές της ζωής και της καλλιτεχνικής του πορείας.

Την εκδήλωση προλόγισε ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Φεστιβάλ, Ορέστης Ανδρεαδάκης, ο οποίος αναφέρθηκε στην επιστροφή του αναλογικού κόσμου και στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού της σχέσης μας με τον χρόνο και την εικόνα. «Είναι μια μόδα; Είναι μια εμμονή στη νοσταλγία; Εγώ έχω την απάντηση, η οποία είναι αρνητική: όχι. Είναι μια ανάγκη, μια ανάγκη της ιστορίας της τέχνης, που θέλει να επανέλθει στην ουσία των πραγμάτων», σημείωσε χαρακτηριστικά. Όπως εξήγησε, πρόκειται για την αναζήτηση ενός διαφορετικού ρυθμού, «πιο αργού, πιο σημαντικού», που υπερβαίνει τη λογική της γρήγορης κατανάλωσης περιεχομένου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. «Τα πράγματα πρέπει να αποκτήσουν έναν διαφορετικό ρυθμό, χρειάζονται λίγο τον χρόνο τους», υπογράμμισε. Στη συνέχεια, καλωσόρισε τον Ρένο Χαραλαμπίδη, επισημαίνοντας ότι αυτό το μάστερκλας θα αποτελούσε μια ευκαιρία να ανακαλύψει το κοινό «αυτόν τον μαγικό κόσμο του αναλογικού σινεμά και της αναλογικής ζωής», ενώ ευχαρίστησε την εταιρεία Φυσικό Αέριο για την υποστήριξη της εκδήλωσης.

Ακολούθως, τον λόγο πήρε η Χριστίνα Βούκια της εταιρείας Φυσικό Αέριο, η οποία ευχαρίστησε το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, τον Ορέστη Ανδρεαδάκη και τους συνεργάτες που συνέβαλαν στην πραγματοποίηση της εκδήλωσης. Στον σύντομο χαιρετισμό της εξέφρασε τη χαρά της για τη συνεργασία και καλωσόρισε το κοινό, ευχόμενη σε όλους να απολαύσουν τη βραδιά.

Παίρνοντας τον λόγο, ο Ρένος Χαραλαμπίδης έθεσε εξαρχής το ερώτημα: «Τι είναι αυτό που μας αναγκάζει να επιστρέψουμε στα υλικά αντικείμενα; Τι είναι αυτό που μας ξαναφέρνει στον αναλογικό κόσμο;». Περιγράφοντας τον αναλογικό κόσμο ως έναν κόσμο που μπορούμε να αγγίξουμε και να αισθανθούμε, ξεκαθάρισε πως η προσέγγισή του δεν αποτελεί άρνηση της τεχνολογικής εξέλιξης. «Καλώς μας ήρθες, ψηφιακή επανάσταση. Καλώς μας ήρθες αντεπίθεση του αναλογικού κόσμου. Δεν θα συγκρουστούμε με το σήμερα, δεν θα συγκρουστούμε με το τώρα», ανέφερε, συνοψίζοντας τη δημιουργική του φιλοσοφία στη φράση: «Κινηματογραφώ ψηφιακά, προετοιμάζομαι αναλογικά».

Στη συνέχεια, μίλησε για την ανάγκη κάθε ανθρώπου να διατηρεί το δικό του «προσωπικό μουσείο», ένα σύνολο αντικειμένων που λειτουργούν ως φορείς μνήμης και συναισθημάτων. Επιστρατεύοντας τον Κοντορεβιθούλη, την «Τρικυμία» του Σαίξπηρ και τον Ιντιάνα Τζόουνς, ανέπτυξε τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις στη σημασία του αναλογικού κόσμου. Όπως ο Κοντορεβιθούλης άφηνε πίσω του σημάδια για να βρει τον δρόμο της επιστροφής, έτσι και οι άνθρωποι χρειάζονται προσωπικές «σημαδούρες» που τους συνδέουν με το παρελθόν τους.

Μία από αυτές τις σημαδούρες είναι για τον ίδιο ένας δίσκος του Μάνου Χατζιδάκι, τον οποίο διατηρεί από την παιδική του ηλικία. «Τη μουσική την πιάνω. Είναι εδώ. Η μουσική δεν είναι κάπου μακριά», ανέφερε, εξηγώντας πως η φυσική παρουσία ενός αντικειμένου μπορεί να ενεργοποιήσει μνήμες και συναισθήματα που υπερβαίνουν την πρακτική του χρησιμότητα. Αναφερόμενος στην «Τρικυμία» του Σαίξπηρ και στην περίφημη αναφορά στο υλικό των ονείρων, παρουσίασε μια κινηματογραφική κόπια της ταινίας Φτηνά Τσιγάρα, υπογραμμίζοντας τη σημασία της απτής υπόστασης της κινηματογραφικής εικόνας. «Ο άνθρωπος είναι και σώμα, όχι μόνο ποίηση και ιδέες», τόνισε.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στον χρόνο, αντλώντας έμπνευση από μια σκηνή του Ιντιάνα Τζόουνς, όπου ένα παλιό νόμισμα αποκτά αξία, χάρη στα χρόνια που έχουν περάσει από πάνω του. Με αφορμή το συγκεκριμένο παράδειγμα, επισήμανε πως τα αναλογικά αντικείμενα κουβαλούν τα ίχνη της ιστορίας τους, αποκτώντας ιδιαίτερη συναισθηματική και συμβολική βαρύτητα. Μιλώντας για τη διαδικασία προετοιμασίας μιας ταινίας και προσπαθώντας να εντάξει στη ζωή του την αναλογική εμπειρία, αποκάλυψε ότι διατηρεί μια πέτρα από τις Θερμοπύλες, την οποία κρατά στα χέρια του όταν χρειάζεται να ενισχύσει την πίστη στον εαυτό του. Το συγκεκριμένο αντικείμενο, συνδεδεμένο για τον ίδιο με την ιστορική μνήμη και την αποφασιστικότητα, αποτελεί μέρος μιας προσωπικής δημιουργικής τελετουργίας.

Ξεχωριστή θέση στο μάστερκλας κατείχε η αναφορά στην ταινία Το κλασικό αριστούργημα, μια υπαρξιακή κωμωδία στην οποία συναντιέται ο αναλογικός με τον ψηφιακό κόσμο, και η οποία συνδέεται με την πρώτη του κινηματογραφική δημιουργία, το No Budget Story. Ο σκηνοθέτης παρουσίασε την παλιά του κινηματογραφική κάμερα, την οποία είχε αγοράσει το 1992 από μια λαϊκή στου Ζωγράφου και η οποία επανεμφανίζεται στη νεότερη ταινία του. Μαζί της επανήλθε στο προσκήνιο και ένα παλιό φιλμ, το οποίο είχε αρχικά απορρίψει λόγω τεχνικών ατελειών. Τρεις δεκαετίες αργότερα, όμως, οι αλλοιώσεις που είχε προκαλέσει ο χρόνος τού προσέδωσαν μια απροσδόκητη αισθητική αξία. Όπως εξήγησε, η φυσική φθορά δημιούργησε χρώματα που κανένας επαγγελματίας της ψηφιακής επεξεργασίας δεν θα μπορούσε να αναπαράγει με τον ίδιο τρόπο. «Άρα λοιπόν, είναι ζωντανό. Ζει μαζί μου», σχολίασε χαρακτηριστικά.

Συνεχίζοντας την περιήγηση στο προσωπικό του αρχείο, παρουσίασε μια παλιά φωτογραφία Polaroid από τα νεανικά του χρόνια, την οποία συνδέει με την αρχή της κινηματογραφικής του πορείας. Μέσα από αυτήν αναφέρθηκε στον ενθουσιασμό, την άγνοια και την αυτοπεποίθηση της νεότητας, αναρωτώμενος πώς μπορεί ένας δημιουργός να διατηρήσει αυτή την ορμή όσο μεγαλώνει και αποκτά περισσότερες εμπειρίες. Παρουσίασε, επίσης, μια χειρόγραφη επιστολή που είχε λάβει από τον Κώστα Γαβρά, αναδεικνύοντας τη συναισθηματική σημασία που μπορεί να αποκτήσει ένα προσωπικό τεκμήριο με την πάροδο των χρόνων.

Αναφερόμενος στη δημιουργική διαδικασία, διάβασε αποσπάσματα από ένα μικρό βιβλίο προσωπικών σημειώσεων που είχε γράψει το 2013 και έχει τίτλο «Εγχειρίδιο Κινηματογραφικής Ανυπακοής», στο οποίο είχε συγκεντρώσει σκέψεις για τον κινηματογράφο και την προετοιμασία των ταινιών του. Παρομοίασε την προετοιμασία ενός γυρίσματος με μια απαιτητική εκστρατεία, εξηγώντας πως η ουσιαστική δουλειά προηγείται της στιγμής κατά την οποία η ταινία αρχίζει να αποκτά τη δική της ζωή. «Χτίζω για να μπορώ να γκρεμίζω και να ξαναχτίζω, όπως μου το αποκαλύπτουν οι περιπέτειες της κινηματογράφησης», ανέφερε, υπογραμμίζοντας την ανάγκη συνύπαρξης της μεθοδικότητας με το απρόβλεπτο.

Προς το τέλος της κεντρικής του τοποθέτησης, ο Ρένος Χαραλαμπίδης επέστρεψε στη σημασία της χειρόγραφης δημιουργίας, παρουσιάζοντας παλιές σελίδες σεναρίων γεμάτες διορθώσεις και σημειώσεις. «Για να κάνουμε καλύτερο σινεμά, πρέπει να καταλάβουμε καλύτερα τους εαυτούς μας», είπε, εξηγώντας πως οι χειρόγραφες σημειώσεις αποτυπώνουν όχι μόνο τις σκέψεις, αλλά και την αγωνία, την ένταση και την ψυχική κατάσταση του δημιουργού τη στιγμή της γραφής. Παράλληλα, διαχώρισε τη χρήση του φιλμ ως μέσου κινηματογράφησης από την εμπειρία της αυθεντικής αναλογικής προβολής, εκφράζοντας την ιδιαίτερη εκτίμησή του για τις προβολές σε φιλμ 35 χιλιοστών. Οι γραμμές, τα σημάδια και οι φθορές μιας κινηματογραφικής κόπιας αποτελούν, όπως εξήγησε, ίχνη των ανθρώπων που την παρακολούθησαν και του χρόνου που πέρασε από πάνω της.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης που ακολούθησε, το κοινό είχε την ευκαιρία να θέσει ερωτήματα στον σκηνοθέτη. Απαντώντας σε ερώτηση σχετικά με το πώς μπορεί κάποιος να νοσταλγεί μια εποχή που δεν έχει ζήσει, ο Ρένος Χαραλαμπίδης επισήμανε πως η εμπειρία του αναλογικού κινηματογράφου αποκτά διαφορετική σημασία όταν συγκρίνεται με τη σημερινή ψηφιακή πραγματικότητα. «Για να ζήσεις το φιλμ, πρέπει να φύγει το φιλμ. Όταν εμείς βλέπαμε σινεμά στις αναλογικές αίθουσες, δεν ζούσαμε κάτι. Έτσι ήταν το σινεμά. Δεν είχαμε την εμπειρία του φιλμ, γιατί δεν υπήρχε άλλη εμπειρία», εξήγησε. Αναφερόμενος στη νοσταλγία, ξεκαθάρισε πως το ζητούμενο δεν είναι η επιστροφή στο παρελθόν, αλλά η ουσιαστική βίωση του παρόντος. «Δεν θέλουμε να επιστρέψουμε πίσω. Θέλουμε να είμαστε εδώ και τώρα», υπογράμμισε.

Η συζήτηση στράφηκε στη συνέχεια στην αξία του λάθους και της ανθρώπινης ατέλειας, με τον σκηνοθέτη να μοιράζεται προσωπικές ιστορίες από τη νεότητά του. Αναφερόμενος στον γραφικό του χαρακτήρα και στα ορθογραφικά του λάθη, εξήγησε πως ακόμη και οι αδυναμίες ενός ανθρώπου μπορούν να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της προσωπικής του ταυτότητας. «Τα ορθογραφικά μου λάθη είναι κι αυτά μέρος της υπογραφής μου. Ο ψηφιακός κόσμος έχει στημένα λάθη. Ο αναλογικός κόσμος έχει αληθινά λάθη», ανέφερε χαρακτηριστικά. Θυμήθηκε μάλιστα ένα ερωτικό γράμμα που είχε λάβει στα σχολικά του χρόνια, γεμάτο ορθογραφικά λάθη, τα οποία, όπως εξομολογήθηκε, το καθιστούσαν μοναδικό και πολύτιμο στα μάτια του.

Απαντώντας σε ερώτηση από το κοινό σχετικά με μια παλιά φωτογραφία που είχε παρουσιάσει νωρίτερα, ο σκηνοθέτης αποκάλυψε πως ένα στιγμιότυπο από φωτογραφικό θάλαμο, το οποίο αρχικά θεωρούσε αποτυχημένο εξαιτίας μιας αυθόρμητης γκριμάτσας, αποτέλεσε τριάντα χρόνια αργότερα πηγή έμπνευσης για την ταινία Το κλασικό αριστούργημα. Όπως εξήγησε, το προσωπικό του αναλογικό αρχείο λειτούργησε ως μια δημιουργική παρακαταθήκη, επιτρέποντάς του να επιστρέψει σε εικόνες και αναμνήσεις που απέκτησαν νέα σημασία με την πάροδο του χρόνου. «Αν εγώ δεν είχα το αρχείο μου, το προσωπικό μου μουσείο Ρένου Χαραλαμπίδη, δεν θα υπήρχε αυτή η ταινία», ανέφερε, υπογραμμίζοντας τη σημασία της διατήρησης των προσωπικών τεκμηρίων.

Σχετικά με το πώς μπορούν οι νεότερες γενιές, που έχουν μεγαλώσει σε ένα κατεξοχήν ψηφιακό περιβάλλον, να ανακαλύψουν την αξία του αναλογικού κόσμου, ο Ρένος Χαραλαμπίδης στάθηκε στη σημασία της χειρόγραφης έκφρασης ως μέσου αυτογνωσίας. «Γράφοντας με το χέρι, έρχεσαι πιο κοντά στον πυρήνα σου. Ο γραφικός μας χαρακτήρας, που δεν αποκαλύπτεται στον ψηφιακό κόσμο, είναι το βαθύ μας χάραγμα», ανέφερε, διαχωρίζοντας την έννοια του χαρακτήρα από εκείνη της προσωπικότητας. «Η προσωπικότητά μας μπορεί να φανεί σε μια σελίδα στο ίντερνετ. Ο χαρακτήρας μου, όμως, θα φανεί από τον τρόπο που γράφω», εξήγησε. Παράλληλα, υπογράμμισε πως η χειρόγραφη καταγραφή των σκέψεων μπορεί να λειτουργήσει ως μια διαδικασία εσωτερικής αναζήτησης, επιτρέποντας ιδιαίτερα στους νέους να κατανοήσουν βαθύτερα τον εαυτό τους. «Έχω ένα πρόβλημα: πηγαίνω σπίτι, κάθομαι, γράφω και έτσι βάζω τα πράγματα σε μια τάξη. Αν γράψω στον υπολογιστή, δεν μπορώ να τακτοποιήσω τίποτα», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Επεκτείνοντας τη σκέψη του, αναφέρθηκε στη σημασία των υλικών αναμνηστικών, φέρνοντας ως παράδειγμα τα χάρτινα εισιτήρια του κινηματογράφου. Όπως εξήγησε, ένα παλιό εισιτήριο μπορεί να διατηρήσει ζωντανή την ανάμνηση μιας πρώτης προβολής ή μιας προσωπικής συνάντησης, αποκτώντας προϊόντος του χρόνου ιδιαίτερη συναισθηματική αξία. «Οι προσωπικές μας ιστορίες χρειάζονται μαρτυρίες. Χρειάζεται κάτι υλικό που να αποδεικνύει το “έζησα, ήμουν εκεί”», τόνισε, επισημαίνοντας πως τα αντικείμενα του αναλογικού κόσμου λειτουργούν ως απτά τεκμήρια της προσωπικής μας ιστορίας.

Η συζήτηση ολοκληρώθηκε με τον Ρένο Χαραλαμπίδη να προτρέπει το κοινό να επιστρέψει σε απλές αναλογικές συνήθειες, όπως η χειρόγραφη αλληλογραφία και η αποστολή καρτ ποστάλ. Παράλληλα, αναφέρθηκε στη σημασία της φωτογραφικής εκτύπωσης και στην ιδιαίτερη γοητεία των παλιών τεχνικών αποτύπωσης της εικόνας, ενώ μοιράστηκε περισσότερες ιστορίες από τη δημιουργία των ταινιών του. Κλείνοντας, επέστρεψε στον Σαίξπηρ και στην «Τρικυμία», υπενθυμίζοντας τη διαρκή σχέση ανάμεσα στο παρελθόν, τη μνήμη και τη δημιουργία.