Αίσθηση προσανατολισμού: Ανοιχτή συζήτηση με τον Όλιβερ Λάσε

Ο πολυβραβευμένος Γαλικιανός σκηνοθέτης και σεναριογράφος Όλιβερ Λάσε συναντήθηκε με το κοινό σε μια ανοιχτή συζήτηση τη Δευτέρα 9 Νοεμβρίου, στην αίθουσα Παύλος Ζάννας, στο πλαίσιο του μεγάλου αφιερώματος «Καλώς ήρθατε στην έρημο» του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Τη συζήτηση με τον Όλιβερ Λάσε συντόνισε ο επικεφαλής προγράμματος του Φεστιβάλ, Γιώργος Κρασσακόπουλος.

«Είναι μεγάλη μας τιμή, καθώς παρακολουθούμε την πορεία σου από τα πρώτα σου κιόλας βήματα», είπε χαρακτηριστικά ο Γιώργος Κρασσακόπουλος, θυμίζοντας τις προηγούμενες συμμετοχές του σκηνοθέτη στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης με τις ταινίες You All Are Captains και Mimosas. Στη συνέχεια υπογράμμισε την ιδιαίτερη σημασία της φετινής του παρουσίας, καθώς ο δημιουργός ανέλαβε τον ρόλο του guest curator του μεγάλου αφιερώματος της φετινής διοργάνωσης, συμβάλλοντας στην επιλογή των ταινιών με θεματικό άξονα την έρημο.

Η συζήτηση που ακολούθησε ξεκίνησε από τη δύναμη της διαίσθησης, εκεί όπου η εμπειρία υπερτερεί της εξήγησης και η εικόνα του κανόνα, και κινήθηκε γύρω από τον τρόπο με τον οποίο οι ταινίες του γεννιούνται μέσα από τοπία, ανθρώπους, ήχους και συναντήσεις, αλλά και γύρω από το πώς μια ξεκάθαρη αίσθηση κατεύθυνσης μπορεί να αφήνει χώρο στο απρόβλεπτο. «Έχω την αίσθηση πως οι σκηνοθέτες είμαστε οι χειρότεροι εχθροί των ταινιών μας», σχολίασε ο Όλιβερ Λάσε, εμφανώς ικανοποιημένος από την παρουσία τόσων σκηνοθετών στην κατάμεστη αίθουσα.

Αναφερόμενος στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τη δημιουργική διαδικασία, εξήγησε πως η αρχική ιδέα γεννιέται πάντα από μια εικόνα που σχηματίζεται στο μυαλό του. «Όταν δημιουργούμε, συνδεόμαστε, και συνδεόμαστε μέσα από τις εικόνες. Υπάρχουν πολλά διαφορετικά είδη σκηνοθετών. Εγώ δημιουργώ μέσα από τις εικόνες. Με ελκύουν οι υφές, τα χρώματα, τα πρόσωπα, οι ήχοι. Το Sirāt είναι μια ταινία που “μόνταρα” στο μυαλό μου χορεύοντας σε ένα ρέιβ», είπε.

«Ζούμε σε μια εποχή όπου τα πάντα χρειάζονται μια πολύ ξεκάθαρη εξήγηση», ανέφερε στη συνέχεια ο σκηνοθέτης, σημειώνοντας πως αυτός ο τρόπος πρόσληψης της τέχνης μπορεί τελικά να περιορίσει το πώς τη βιώνουμε. «Δεν ξέρω αν φταίει ο τρόπος με τον οποίο είναι δομημένη η βιομηχανία ή οι κοινωνίες μας συνολικά, αλλά συχνά τείνουμε να βγάζουμε από την εξίσωση το γεγονός ότι η τέχνη έχει να κάνει πρώτα και κύρια με το συναίσθημα. Θέλουμε να επικοινωνήσουμε ιδέες, να μοιραστούμε, αλλά ξεχνάμε ότι ο ρόλος του σινεμά δεν είναι απαραίτητα αυτός. Υπάρχει ένας ενδιάμεσος χώρος ανάμεσα στο φως και τη σκιά, μια αμφισημία που συνδέεται στενά με τον τρόπο που τελικά βιώνει κανείς τον κινηματογράφο».

Η κουβέντα πέρασε στη συνέχεια στα πρώτα του βήματα, με τον Όλιβερ Λάσε να σημειώνει πως συχνά οι δημιουργοί «εμμένουν» στην τεχνική, ξεχνώντας τις προσωπικές τους ενορμήσεις και τα κίνητρά τους. «Η πρώτη μου ταινία είχε προϋπολογισμό περίπου 20.000 ευρώ. Αυτό μού έδωσε τη δυνατότητα να πειραματιστώ, να ανακαλύψω και να μάθω από τα λάθη μου. Η τέχνη έχει να κάνει σε πολύ μεγάλο βαθμό με τα λάθη, αλλά και με την ικανότητά μας να τα αποδεχτούμε και να μάθουμε από αυτά». Όπως σημείωσε, όσο μεγαλώνει ο προϋπολογισμός μιας ταινίας, τόσο αυξάνονται και οι περιορισμοί για τον σκηνοθέτη. «Όταν υπάρχει οικονομική πίεση, γίνεσαι πιο συντηρητικός. Όλα πρέπει να πηγαίνουν βάσει σχεδίου. Δεν μπορείς να ρισκάρεις», είπε, προσθέτοντας πως ο ίδιος στάθηκε ιδιαίτερα τυχερός, καθώς είχε την ελευθερία να ανακαλύψει τη δική του γλώσσα.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην παραγωγή, ρόλο που αναλαμβάνει ο ίδιος στις ταινίες του. «Υπάρχει ο συμβατικός τρόπος να κάνεις σινεμά και υπάρχει ο τρόπος με τον οποίο δουλεύω εγώ. Ξεκινάω από μια εικόνα που έχω στο μυαλό μου και αναρωτιέμαι: πώς μπορώ να προσαρμόσω τα κινηματογραφικά εργαλεία που διαθέτω, ώστε να την αποτυπώσω;», σχολίασε, φέρνοντας ως παράδειγμα ένα περιστατικό από τα γυρίσματα του Sirāt, όταν χρειάστηκε να οργανώσει νόμιμα ένα κατά τα άλλα παράνομο ρέιβ πάρτι. «Σε αυτό το πλαίσιο, η παραγωγή γίνεται κομμάτι της δημιουργικής διαδικασίας».

Με αφορμή την πνευματική διάσταση των ταινιών του, την οποία εύστοχα επισήμανε ο Γιώργος Κρασσακόπουλος, ο διάλογος στράφηκε στη σχέση μεταφυσικής και ρεαλισμού στο έργο του σκηνοθέτη. «Δεν πιστεύω ότι οι ταινίες μου είναι ιδιαίτερα πνευματικές. Μάλλον φαίνονται έτσι σε σύγκριση με τις περισσότερες ταινίες της εποχής μας», σχολίασε με χιούμορ, για να συμπληρώσει: «Για μένα η μετάβαση είναι απαραίτητη, η ανάγκη να ξεφύγω από τη γλώσσα. Θέλω να πάω πέρα από όσα μπορεί να εξηγήσει κανείς με τον λόγο. Ταυτόχρονα, με ελκύει η πραγματικότητα: οι άνθρωποι, τα πρόσωπα, τα τοπία. Υποθέτω πως με ενδιαφέρει το σημείο όπου συναντιούνται αυτές οι δύο διαστάσεις». Αργότερα στη συζήτηση θα πρόσθετε: «Κάνω θρησκευτικές ταινίες, γιατί όταν έβλεπα Ταρκόφσκι σε νεαρότερη ηλικία, βίωνα ακριβώς αυτό το υπερβατικό συναίσθημα».

Ο Όλιβερ Λάσε έζησε ένα διάστημα της ζωής του στο Μαρόκο, όπου γύρισε και μεγάλο κομμάτι του πρώιμου έργου του. Απαντώντας σε όσους κάνουν λόγο για μια δυτική ματιά πάνω στην αραβική κοινωνία, σχολίασε πως «οι Δυτικοί έχουμε πολλές τύψεις και συχνά επιλέγουμε να τις διαχειριστούμε κουνώντας το δάχτυλο και κατηγορώντας τους άλλους». Αναφερόμενος στα βιώματά του και στον τρόπο με τον οποίο τον επηρέασε η αραβική κουλτούρα, ο σκηνοθέτης ανέδειξε τη σημασία της ενσυναίσθησης, καθώς και την ανάγκη να επανεξετάσουμε το πώς παρατηρούμε και αναπαριστούμε τους «άλλους» στον κινηματογράφο.

«Βρισκόμαστε ακόμα σε μια διαδικασία αποαποικιοποίησης. Ο καλύτερος τρόπος να παρατηρήσεις τον άλλον είναι να μπεις στη θέση του. Πρέπει να είσαι πρόθυμος να γνωρίσεις αυτούς τους ανθρώπους, να δημιουργήσεις μια σύνδεση και να δεχτείς πως αυτή η συνάντηση μπορεί να σε μεταμορφώσει», είπε, προσθέτοντας πως κάθε σκηνοθέτης πρέπει να είναι έτοιμος να αμφισβητήσει τις βεβαιότητές του. «Η ιστορία και η κουλτούρα των λαών είναι αλληλένδετες», σημείωσε, αναφερόμενος στις πολιτισμικές συγγένειες που διέκρινε ανάμεσα στους κατοίκους του Μαρόκου και της πατρίδας του, της Γαλικίας. «Στο Μαρόκο κατάλαβα ότι ερχόμαστε στον κόσμο για να υπηρετούμε. Έχω φυσικά φιλοδοξίες. Έχω ισχυρό “εγώ” και αυτό δεν είναι κακό, αρκεί να υπάρχει ισορροπία».

Κεντρική θέση στο κινηματογραφικό σύμπαν του Λάσε κατέχουν τα τοπία, τα οποία, όπως παρατήρησε ο Γιώργος Κρασσακόπουλος, δεν λειτουργούν απλώς ως σκηνικό, αλλά αναδεικνύονται σε πρωταγωνιστικό στοιχείο της αφήγησης. «Πιστεύω ότι η φύση έχει κάτι το υπερβατικό και γι’ αυτό αποκτά ψυχή στις ταινίες μου. Όταν σε περιβάλλει η φύση, νιώθεις πόσο μικρός είσαι μπροστά στην απεραντοσύνη της. Ως σκηνοθέτης έχω κι εγώ μια έπαρση. Πιστεύουμε ότι μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο και πού και πού χρειαζόμαστε μια υπενθύμιση ότι δεν ελέγχουμε τα πάντα. Συχνά, στα γυρίσματα, εκνευριζόμαστε επειδή τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως περιμέναμε. Ξαναβλέπουμε το υλικό μήνες αργότερα και συνειδητοποιούμε ότι είναι όμορφο ακριβώς επειδή εμπεριέχει το απροσδόκητο. Η ζωή έχει τον δικό της τρόπο να δημιουργεί εικόνες και καμιά φορά αρκεί απλώς να το αποδεχτείς», τόνισε ο Όλιβερ Λάσε.

Για την έρημο, κεντρικό θέμα του φετινού Φεστιβάλ, αλλά και βασικό άξονα της πιο πρόσφατης ταινίας του, ο σκηνοθέτης σημείωσε: «Η έρημος είναι ένας καθρέφτης. Εκεί δεν μπορείς να δραπετεύσεις από τον εαυτό σου, δεν μπορείς να κρυφτείς. Καλείσαι να αντιμετωπίσεις αυτό που πραγματικά είσαι. Στην καθημερινότητά μας ζούμε σε μια κατάσταση διαρκούς απόσπασης. Στην έρημο πρέπει να είσαι σε εγρήγορση, να είσαι παρών, και αυτό το βρίσκω ένα από τα πιο γοητευτικά της στοιχεία». Όπως είπε, όλη αυτή η αναζήτηση ξεκινά από τη δική του εσωτερική ανάγκη για σύνδεση. «Ψάχνω την αγάπη. Αναζητώ κι εγώ έναν τρόπο να διασχίσω την έρημο. Έχω πληγές», εξομολογήθηκε.

Σε όλη τη διάρκεια της συζήτησης, ο Όλιβερ Λάσε υπήρξε αφοπλιστικά ειλικρινής και πρόθυμος να κάνει την αυτοκριτική του, παραδεχόμενος ότι ακόμη και σήμερα η δημιουργική διαδικασία συνοδεύεται από ανασφάλεια. «Πολλές φορές φοβάμαι να εκφράσω αυτό που πραγματικά έχω μέσα μου. Κάποιες φορές σκέφτομαι: “Κάνεις μια ταινία που μπορεί να μην τη δει κανείς, αλλά σίγουρα θα βγεις καλύτερος μέσα από αυτή τη διαδικασία”. Και κάνω το άλμα», είπε, σημειώνοντας πως στον κινηματογράφο πρέπει να είσαι πρόθυμος να ρισκάρεις. Πρόσθεσε, ακόμη, πως μέσα από τις κρίσεις οι άνθρωποι αποκτούν αυτογνωσία. «Είμαι ένας ιδιαίτερα εύθραυστος άνθρωπος και η επιλογή μου να γίνω σκηνοθέτης σχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με την ανάγκη μου να προστατεύσω τον εαυτό μου. Οι κρίσεις μάς βοηθούν να κατανοήσουμε βαθύτερα τον εσωτερικό μας κόσμο. Με το Sirāt ήθελα να φέρω τους ανθρώπους αντιμέτωπους με τον θάνατο». Αναφερόμενος σε μια πεποίθηση της κουλτούρας των ρέιβερ, σύμφωνα με την οποία όσοι πεθαίνουν χορεύοντας περνούν σε μια υπερβατική διάσταση, σημείωσε πως οφείλουμε να εξοικειωθούμε με την ιδέα του πεπερασμένου.

Για τη μουσική του Sirāt, ο Όλιβερ Λάσε εξήγησε πως δεν θέλει να τη χρησιμοποιεί «εκβιαστικά», για να εκμαιεύσει το συναίσθημα του θεατή, αλλά ως ένα «αυτοτελές σύμπαν». «Με τον συνθέτη δουλεύαμε πάνω στον ήχο έναν χρόνο πριν ξεκινήσουν τα γυρίσματα», ανέφερε, ενώ έκλεισε τη συζήτηση με μια ιδιαίτερα στοχαστική και προσωπική τοποθέτηση: «Για μένα η σκηνοθεσία είναι σαν προσευχή. Είναι ο τρόπος μου να γιορτάσω την πολυπλοκότητα της ζωής, να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου που είμαι ζωντανός και να νιώσω συνδεδεμένος με καθετί που συμβαίνει γύρω μου».