Οι φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής και η αξία της τεκμηρίωσης της ιστορικής αλήθειας

Η δύναμη της εικόνας ως ιστορικού τεκμηρίου βρέθηκε στο επίκεντρο ανοιχτής συζήτησης που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, την Πέμπτη 12 Μαρτίου, στην Αποθήκη Γ, με τίτλο «Οι φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής και η αξία της τεκμηρίωσης της ιστορικής αλήθειας» και κεντρικό ομιλητή τον ιστορικό και Πρόεδρο της Εφορείας των Γενικών Αρχείων του Κράτους Δημήτρη Σωτηρόπουλο.

Η συζήτηση, που συνομιλεί με το μεγάλο αφιέρωμα του 28ου ΦΝΘ στα αρχεία, επικεντρώθηκε στον ρόλο της τεκμηρίωσης, στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης, αλλά και στο ιστορικό πλαίσιο που οδήγησε στα γεγονότα της 1ης Μαΐου 1944.

Τη συζήτηση συντόνισε ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Φεστιβάλ Ορέστης Ανδρεαδάκης, ο οποίος καλωσόρισε το κοινό και υπογράμμισε τη σημασία των αρχείων για τη διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης σε μια εποχή όπου αντιμετωπίζει πολλούς κινδύνους αλλοίωσης και παραποίησης. Από την πλευρά του, ο ιστορικός Δημήτρης Σωτηρόπουλος συμφώνησε, λέγοντας ότι «η αλλοίωση της μνήμης δεν είναι καινούργια υπόθεση. Οι ιστορικοί τείνουν να είναι καχύποπτοι απέναντι στην έννοια αυτή διότι συχνά λειτουργεί ανταγωνιστικά με την τεκμηριωμένη ιστοριογραφία».

Αναφερόμενος στο ιστορικό πλαίσιο και την ταυτότητα των 200 εκτελεσθέντων της Καισαριανής, ο κ. Σωτηρόπουλος υπογράμμισε ότι η τεκμηρίωση των ταυτοτήτων και των βιογραφιών τους έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί, με ελάχιστες μόνο επιμέρους αποκλίσεις. «Αυτό που γνωρίζουμε είναι πως στη μεγάλη πλειονότητά τους πρόκειται για μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας, ενώ υπήρχαν και λιγότεροι τροτσκιστές και αρχειομαρξιστές. Επιπλέον, περίπου 20 άτομα είχαν συλληφθεί σε μπλόκα των Γερμανών το προηγούμενο διάστημα και κρατούνταν επίσης στο Στρατόπεδο Χαϊδαρίου» σημείωσε σχετικά. Παράλληλα, τόνισε ότι η εκτέλεση πραγματοποιήθηκε σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, λίγο μετά τη Μάχη του Στάλινγκραντ και την έναρξη της σταδιακής υποχώρησης των ναζιστικών δυνάμεων στο Ανατολικό Μέτωπο. «Η εκτέλεση των 200 της Καισαριανής δεν ήταν μόνο μια πράξη αντιποίνων για τη δολοφονία του στρατηγού της Βέρμαχτ Φραντς Κρεχ από τον ΕΛΑΣ, αλλά επίσης στο πρόσωπό τους τιμωρήθηκε ο κομμουνιστικός κύκλος ως ένας εκ των βασικών εχθρών του ναζιστικού καθεστώτος» υπογράμμισε.

Αναφορικά με τον φωτογράφο που κατέγραψε τις στιγμές ακριβώς πριν την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής, ο Δημήτρης Σωτηρόπουλος δήλωσε ότι μέχρι στιγμής τα στοιχεία για την ταυτότητά του παραμένουν περιορισμένα και ότι η διαδικασία της τεκμηρίωσης συνεχίζεται. «Απ’ όσο γνωρίζουμε πρόκειται για έναν Αρχιλοχία της Βέρμαχτ, που είχε πολεμήσει στην πρώτη φάση του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τραυματίστηκε στο πρόσωπο και αποστρατεύτηκε, πριν επιστρέψει στην υπηρεσία το 1943 και τοποθετηθεί στην Ελλάδα, σε μονάδα σκαπανέων στη Μαλακάσα». Όπως εξήγησε, η φωτογράφιση δεν ήταν ασυνήθιστη πρακτική για τους Γερμανούς στρατιώτες της εποχής. «Πολλοί κατέγραφαν με φωτογραφίες την παρουσία τους στις χώρες κατοχής, αποτυπώνοντας συχνά την καθημερινότητα στο πλαίσιο ενός ιδιότυπου “πολεμικού τουρισμού”, ο οποίος συνδεόταν και με την ιδεολογική ματιά του ναζισμού προς την Ελλάδα και την αρχαιότητα».

Παίρνοντας τον λόγο, ο Ορέστης Ανδρεαδάκης υπενθύμισε ότι φωτογραφίες που καταγράφουν με άμεσο τρόπο θηριωδίες είναι σπάνιες. «Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η καταγραφή της σφαγής στο Κοντομαρί, στη διάρκεια της Μάχης της Κρήτης, όπου αποτυπώνεται ολόκληρη η διαδικασία της εκτέλεσης, από τη συγκέντρωση των χωρικών μέχρι τη στιγμή των πυροβολισμών» σημείωσε ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής, θέτοντας παράλληλα το ερώτημα του κατά πόσο αυτές οι φωτογραφίες λειτουργούσαν ως μηχανισμός προπαγάνδας ή απλώς ως μέσο καταγραφής της πραγματικότητας του ναζιστικού καθεστώτος, με τον ιστορικό να απαντά πως ίσχυαν και τα δύο.

Ο Δημήτρης Σωτηρόπουλος στάθηκε ακόμα στη σημασία της ψύχραιμης ιστορικής τεκμηρίωσης και προειδοποίησε για τον κίνδυνο κομματικής εργαλειοποίησης της μνήμης. «Καμιά φορά ο απλός άνθρωπος είναι θύμα όχι μόνο της ιστορικής συγκυρίας αλλά και της ίδιας της ιδεολογίας και των μηχανισμών που τη στηρίζουν» επεσήμανε, εξηγώντας ότι η δημόσια συζήτηση γύρω από τέτοια γεγονότα συχνά μετατρέπεται σε πεδίο αντιπαραθέσεων. «Υπάρχει η πλευρά της ιστορικής τεκμηρίωσης που πρέπει να γίνεται με ψυχραιμία, υπάρχει και αυτό που λέμε “δημόσια ιστορία”, δηλαδή οι αντιπαραθέσεις γύρω από τη μνήμη. Κάποιες φορές υπάρχει ο κίνδυνος να επιστρέψουμε σε εμφυλιοπολεμικές προσεγγίσεις. Αυτό είναι λάθος, είτε γίνεται από τη μία πλευρά είτε από την άλλη».

Η υπεράσπιση της αλήθειας δεν αφορά μόνο τους ιστορικούς. Αφορά τη σχέση της δημοκρατίας με την ίδια την αλήθεια, είτε μιλάμε για το παρόν είτε για τη συλλογική μνήμη του παρελθόντος. - Δημήτρης Σωτηρόπουλος

Σε σχέση με την απόκτηση του φωτογραφικού αρχείου από την ελληνική πολιτεία, ο κ. Σωτηρόπουλος δήλωσε πως η επιλογή αυτή υπήρξε καθοριστική για τη διαφύλαξη της συλλογικής μνήμης. «Η ελληνική πολιτεία λειτούργησε σωστά και γρήγορα. Αγόρασε αυτές τις φωτογραφίες και τις απέδωσε στη συλλογική μνήμη, τις έκανε κτήμα ολόκληρης της ελληνικής κοινωνίας» ανέφερε, ενώ διευκρίνισε ότι οι φωτογραφίες αποτελούν εξαιρετικά σημαντικό ιστορικό τεκμήριο, καθώς για πρώτη φορά καταγράφουν με σαφήνεια τη διαδικασία της εκτέλεσης. «Οι φωτογραφίες δείχνουν τόσο τη θηριωδία όσο και τον ηρωισμό αυτών των ανθρώπων» είπε, προσθέτοντας ότι μία από τις εικόνες αποσαφηνίζει και μια κρίσιμη λεπτομέρεια: «Υπήρχε η εντύπωση ότι η εκτέλεση έγινε με διασταυρούμενα πολυβόλα. Η φωτογραφία όμως δείχνει καθαρά ένα εκτελεστικό απόσπασμα, στοιχείο που κάνει το έγκλημα ακόμη πιο φρικώδες».

Επιπλέον, σημείωσε ότι η τεκμηρίωση τέτοιων ιστορικών γεγονότων αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην εποχή μας. «Σήμερα είναι πολύ πιο εύκολο να κατασκευαστούν πλαστές εικόνες ή να δημιουργηθούν ψευδείς μνήμες. Γι’ αυτό η αξία των αυθεντικών αρχείων είναι κεφαλαιώδης» ανέφερε, υπογραμμίζοντας ότι η προστασία της ιστορικής αλήθειας αποτελεί κρίσιμο ζήτημα όχι μόνο για την επιστημονική έρευνα αλλά και για τη δημοκρατία. «Η υπεράσπιση της αλήθειας δεν αφορά μόνο τους ιστορικούς. Αφορά τη σχέση της δημοκρατίας με την ίδια την αλήθεια, είτε μιλάμε για το παρόν είτε για τη συλλογική μνήμη του παρελθόντος» κατέληξε.