Απονομή τιμητικού Χρυσού Αλέξανδρου στον Μπιλ Μόρισον

Το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης απένειμε στον αμερικανό πολυμεσικό καλλιτέχνη Μπιλ Μόρισον τιμητικό Χρυσό Αλέξανδρο για τη συνολική του συνεισφορά στον κινηματογράφο τη Δευτέρα 9 Μαρτίου, στην αίθουσα Παύλος Ζάννας.

Την τιμητική βράβευση ακολούθησε η προβολή της ταινίας Decasia (2002), της πρώτης ταινίας του 21ου αιώνα που κέρδισε θέση στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, καθώς αξιολογήθηκε από το National Film Registry ως «ναυαρχίδα της αμερικανικής κινηματογραφικής κληρονομιάς». Ο Μπιλ Μόρισον, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί από τους New York Times ως «ο κατεξοχήν ποιητής των χαμένων ταινιών», χρησιμοποιεί τις παραμορφώσεις του φιλμ ως ένα σχόλιο για τις εικόνες που εξαφανίζονται, καθώς τις παρομοιάζει με αναμνήσεις, φαντάσματα ή κρυπτογραφήματα.

Ο σπουδαίος καλλιτέχνης παρέλαβε τον τιμητικό Χρυσό Αλέξανδρο μέσα σε ιδιαίτερα θερμή ατμόσφαιρα από τον Καλλιτεχνικό Διευθυντή του Φεστιβάλ Ορέστη Ανδρεαδάκη, ο οποίος καλωσόρισε το κοινό. «Κύριες και κύριοι, απόψε τιμούμε το εξαιρετικό έργο του Μπιλ Μόρισον, ενός δημιουργού που αποκαλύπτει την κρυφή ζωή του ίδιου του κινηματογράφου. Μέσα από τον μοναδικό τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τα κινηματογραφικά αρχεία και την εύθραυστη φύση του φιλμ, ο Μόρισον μεταμορφώνει τη φθορά σε ομορφιά, φέρνοντας στο φως ξεχασμένες ιστορίες εγγεγραμμένες στην ίδια τη μνήμη των εικόνων» ανέφερε αρχικά. «Σε μια χρονιά κατά την οποία το Φεστιβάλ αποτίει φόρο τιμής στον αρχειακό κινηματογράφο, το έργο του Μπιλ Μόρισον αποτελεί μια ισχυρή υπόμνηση της δημιουργικής και ιστορικής ζωής που διατηρείται στα αρχεία» πρόσθεσε σχετικά.

Ο Μπιλ Μόρισον παρέλαβε το βραβείο και ευχαρίστησε το Φεστιβάλ για την άψογη φιλοξενία και τη διοργάνωση του αφιερώματος. «Είναι μεγάλη τιμή για μένα — ιδίως από τη στιγμή που είναι η πρώτη φορά που επισκέπτομαι την Ελλάδα και συγκεκριμένα την πόλη της Θεσσαλονίκης. Παρότι το Φεστιβάλ έχει προβάλει στο παρελθόν δύο από τις ταινίες μου, το Ντόσον Σίτι: Παγωμένος χρόνος (2016) και το Decasia (2002), δεν είχα ποτέ μέχρι τώρα την ευκαιρία να έρθω. Έχω απολαύσει τις πρώτες 24 ώρες στην πόλη σας πάρα πολύ και ανυπομονώ για τις επόμενες μέρες και τις γνωριμίες που επιφυλάσσουν» σημείωσε. Παράλληλα, εξέφρασε τον ενθουσιασμό του για το spotlight που πραγματοποιεί το 28ο ΦΝΘ στο έργο του: «Θα προσπαθήσω να παρουσιάσω όσο το δυνατόν περισσότερες μικρού μήκους ταινίες μου στο αυριανό masterclass» συμπλήρωσε. Ακολούθησε η προβολή της ταινίας Decasia, η οποία ξεδιπλώνεται ως μια υποβλητική κινηματογραφική εμπειρία γύρω από τον χρόνο, την απώλεια και την εύθραυστη ζωή των εικόνων. Μετά το τέλος της ταινίας, ακολούθησε συζήτηση με το κοινό.

Σε ερώτηση για το πώς ξεκίνησε η ενασχόλησή του με το αρχειακό υλικό αλλά και το πώς προέκυψε η ιδέα για αυτή την ταινία, ο Μπιλ Μόρισον απάντησε πως η ιδέα γεννήθηκε μέσα από την επαφή του με προηγούμενα έργα που αξιοποιούσαν φθαρμένο φιλμ. Όπως ανέφερε, δεν ήταν ο πρώτος που χρησιμοποίησε κατεστραμμένο κινηματογραφικό υλικό, κάνοντας μνεία στο χαρακτηριστικό παράδειγμα της ταινίας Lyrical Nitrate του Ολλανδού δημιουργού Πέτερ Ντελπέτ στις αρχές της δεκαετίας του ’90, με τον ίδιο να έχει εντυπωσιαστεί βαθιά από τις σκηνές όπου το φιλμ είχε υποστεί έντονη φθορά. Λίγα χρόνια αργότερα, όταν βρέθηκε στο Πανεπιστήμιο της Νότιας Καρολίνας για το πρώτο Orphan Film Symposium, άρχισε να εξερευνά τα αρχεία του ιδρύματος, τα οποία περιείχαν μεγάλο όγκο φθαρμένου φιλμ. Όπως περιέγραψε, ήδη από την πρώτη ημέρα εντόπισε αρκετά εντυπωσιακά αποσπάσματα. Τότε συνειδητοποίησε ότι η ίδια η φθορά του φιλμ θα μπορούσε να αποτελέσει τη βασική γλώσσα της ταινίας. Παράλληλα, εκείνη την περίοδο του ζητήθηκε να δημιουργήσει οπτικό υλικό για μια συμφωνία του συνθέτη Μάικλ Γκόρντον που δεν είχε ακόμη γραφτεί. Επιστρέφοντας στη Νέα Υόρκη, ο Μόρισον τού πρότεινε μια ιδέα που θα συνέδεε άμεσα την εικόνα με τον ήχο. Ο Γκόρντον ανταποκρίθηκε δημιουργικά στην πρόκληση, συνθέτοντας αυτό που ο Μόρισον περιγράφει ως «μια αποσυντονισμένη συμφωνία», μια μουσική σύνθεση που, όπως και οι εικόνες, διαμορφώνεται μέσα από μια διαδικασία σταδιακής αλλοίωσης.

Έπειτα, σε ερώτηση σχετική με το πώς η μουσική συνομιλεί με το υλικό και το πώς εργάστηκε στο στάδιο του μοντάζ, ο Μπιλ Μόρισον εξήγησε ότι αφού επέστρεψε στη Νέα Υόρκη και παρουσίασε την ιδέα της φθοράς ως βασικό θεματικό άξονα της ταινίας, ο συνθέτης Μάικλ Γκόρντον άρχισε να πειραματίζεται με το πώς θα μπορούσαν να «αποσυντονιστούν» τα μουσικά όργανα. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή ήταν η πρώτη ζωντανή παρουσίαση του έργου το 2001. Η ορχήστρα τοποθετήθηκε κυκλικά γύρω από το κοινό, ενώ οι προβολές γίνονταν πάνω σε σκαλωσιές που στήριζαν τους μουσικούς. «Το κοινό καθόταν στο πάτωμα και κοιτούσε γύρω του, περικυκλωμένο από τους μουσικούς: ήταν ένα πραγματικά εκπληκτικό γεγονός» θυμάται ο Μπιλ Μόρισον. Αναφερόμενος στη δομή της ταινίας, ο αμερικανός καλλιτέχνης σημείωσε ότι αναζητούσε μια καθολική αναπαράσταση της ανθρώπινης εμπειρίας. «Αυτό που μοιραζόμαστε όλοι είναι το παρελθόν μας» απάντησε, τονίζοντας ότι το πρώιμο σινεμά αποτελεί μια κοινή πολιτισμική μνήμη από την οποία προέρχεται ο σύγχρονος κινηματογράφος. Για τον λόγο αυτόν χρησιμοποίησε υλικό από διαφορετικά είδη πρώιμων ταινιών — εθνογραφικές καταγραφές, ταξιδιωτικά φιλμ, επίκαιρα, αλλά και σκηνές μυθοπλασίας.

Η ίδια η ταινία, όπως εξήγησε, βασίζεται σε ένα ποιητικό σχήμα αναγέννησης. Πρόκειται για έργο φτιαγμένο από παλιά φιλμ που «πήγαν για να πεθάνουν», αλλά επανεμφανίζονται μέσα από μια νέα δημιουργία. «Είναι σαν να ανασύρονται από τις στάχτες τους και να μεταμορφώνονται σε μια νέα ταινία — μια μορφή μετενσάρκωσης» επισήμανε, προσθέτοντας πως με αυτόν τον τρόπο το έργο αγκαλιάζει την κυκλικότητα της ζωής.

Τον κινηματογράφο δεν τον αγγίζουμε. Τον χρησιμοποιούμε για να δημιουργήσουμε την ψευδαίσθηση ενός χώρου μέσα στον οποίο ελπίζουμε να εισέλθουμε. - Μπιλ Μόρισον

Όσο για το πώς επηρέασε τη δημιουργική διαδικασία η άμεση επαφή με το ίδιο το κινηματογραφικό υλικό, ο Μπιλ Μόρισον διευκρίνισε ότι η ψηφιακή σάρωση των φθαρμένων φιλμ τού επέτρεψε να τα επεξεργαστεί χωρίς να διακινδυνεύσει περαιτέρω καταστροφή του πρωτότυπου υλικού. Όπως ανέφερε, η άμεση σχέση με το ίδιο το φιλμ μπορεί να αλλάξει τον τρόπο που το προσεγγίζει ένας δημιουργός: «Όταν έχεις άμεση σχέση με το υλικό, μπαίνεις στον πειρασμό να το χρησιμοποιήσεις διαφορετικά» ανέφερε.

Μιλώντας για την εμπειρία του, υπογράμμισε ότι συνήθως ο θεατής δεν σκέφτεται την υλικότητα του κινηματογράφου. «Τον κινηματογράφο δεν τον αγγίζουμε. Τον χρησιμοποιούμε για να δημιουργήσουμε την ψευδαίσθηση ενός χώρου μέσα στον οποίο ελπίζουμε να εισέλθουμε» είπε χαρακτηριστικά, περιγράφοντας το σινεμά ως ένα είδος «μαγικού χώρου» που αποκρύπτει την τεχνική διαδικασία πίσω από την εικόνα. Η δική του προσέγγιση, ωστόσο, επηρεάστηκε έντονα από το υπόβαθρό του στη ζωγραφική και στο animation. Επιπλέον, εξήγησε ότι τον ενδιέφερε ιδιαίτερα η επιφάνεια του φιλμ και η ιδέα ότι κάθε καρέ μπορεί να ιδωθεί σαν ένας ξεχωριστός πίνακας. «Κάθε ταινία μπορεί να θεωρηθεί μια ακολουθία διαφορετικών ζωγραφικών εικόνων που προβάλλονται γρήγορα η μία μετά την άλλη» δήλωσε.

Όπως αποκάλυψε, στα πρώτα του βήματα προσπαθούσε να δημιουργεί ταινίες κινουμένων σχεδίων ή ακόμη και να αλλοιώνει σκόπιμα διάφορα αψεγάδιαστα φιλμ, ώστε κάθε καρέ να είναι ελαφρώς διαφορετικό από το προηγούμενο. Όταν όμως ανακάλυψε ότι η ίδια η φύση και ο χρόνος μπορούσαν να προκαλέσουν αυτές τις μεταμορφώσεις στο υλικό, αγκάλιασε πλήρως αυτή τη διαδικασία. Τέλος, ο Μπιλ Μόρισον υπογράμμισε ότι η ταινία σε κάνει να συνειδητοποιείς περισσότερα πράγματα για τον εαυτό σου καθώς την παρακολουθείς, τονίζοντας ότι το έργο στρέφει το βλέμμα πίσω στον ίδιο τον θεατή ως ένα συνειδητό ον που σκέφτεται και βιώνει τη στιγμή της θέασης. Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία δεν αφηγείται μόνο εικόνες του παρελθόντος, αλλά ενεργοποιεί και την επίγνωση του παρόντος.