ΣΙΝΕΜΑ ΞΑΝΑ

Οι πλάκες στη γειτονιά, το κλαμπ, οι βόλτες στα μπορντέλα και στους μεγάλους δρόμους προς το κέντρο, μικροκλοπές στο ψωνιστήρι στην Ομόνοια, είναι στοιχεία που φαινομενικά συνδέουν τη μικρή παρέα των Ρωσοπόντιων από το Μενίδι. Έχουν έρθει πριν από λίγα χρόνια από το Καζακστάν και νιώθουν αποκλεισμένοι στη νέα τους πατρίδα, παρά το γεγονός ότι –όπως λέει ο Σάσα, ο αρχηγός τους– το αίμα που κυλάει στις φλέβες τους είναι ελληνικό. Βρίσκονται στην εφηβεία και, μέσα σε μια διάθεση τρελής περιπέτειας, αποτολμούν, χρησιμοποιώντας ό,τι μέσα έχουν, την κατάκτηση της πόλης που απλώνεται προκλητική στα πόδια τους. Όμως, οι ζωές τους, οι αξίες που κουβαλάνε, και οι δεσμοί αίματος και συγγένειας που τους ενώνουν, καταρρέουν όταν έρθουν σε επαφή με τον ανελέητο κόσμο, που με τόση ορμή ξεκίνησαν από την άκρη της πόλης να κατακτήσουν.

Ο Γιάννης Χρήστου (1926-1970) συγκαταλέγεται στις μεγάλες μορφές της μουσικής πρωτοπορίας του 20ού αιώνα, αν και για πολλούς σήμερα παραμένει ένας μεγάλος άγνωστος. Ο πρόωρος θάνατός του σε τραγικό δυστύχημα στέρησε από τον κόσμο της σύγχρονης μουσικής ένα από τα πλέον συναρπαστικά και προκλητικά ταλέντα του. Η ταινία σκιαγραφεί την προσωπικότητα και το ιδιαίτερο πνεύμα αυτού του μεγάλου στοχαστή της τέχνης, ακολουθώντας τη διαδρομή της σύντομης ζωής του που υπήρξε συνυφασμένη με την τέχνη του και την προσφορά του στην ανθρωπότητα και τον πολιτισμό. Μέσα από την παρουσίαση των έργων του, σπάνιων οπτικοακουστικών ντοκουμέντων και συνεντεύξεων με όλο σχεδόν τον δημιουργικό και φιλικό κύκλο του, το ντοκιμαντέρ μάς φέρνει πιο κοντά στο μυστήριο που άφησε πίσω του ο δημιουργός και μας κάνει να αναρωτηθούμε για όλες τις μεγάλες στιγμές της τέχνης που συνήθως οι εποχικές συγκυρίες κρύβουν στη σκιά τους.

Με αφορμή ένα πραγματικό γεγονός, η ταινία παρακολουθεί τα βήματα ενός άντρα που αποφυλακίζεται, σε μια οδύσσεια στη σύγχρονη ακρωτηριασμένη «τριτοκοσμική» Αθήνα, ανάμεσα σε περιθωριακούς, μετανάστες, άστεγους, κλειστές ομάδες και σύγχρονους πατριώτες. Στη διαδρομή του θα συναντήσει μια γυναίκα κι ένα παιδί. Είναι άραγε οι τρεις τους τα μέλη μιας διασπασμένης οικογένειας, ή θύτες και θύματα μιας κοινωνίας που η βιαιότητα και οι συγκρούσεις της τούς αποτρέπουν να ζήσουν μαζί;

Η Ελευσίνα είναι μια μικρή βιομηχανική πόλη 20 χιλιόμετρα δυτικά της Αθήνας. Με την πόλη αυτή δέθηκε από τα προϊστορικά ακόμη χρόνια ο αγαπημένος μύθος των αρχαίων, ο μύθος της θεάς Δήμητρας, θεάς της Γεωργίας και της ευφορίας της γης και της κόρης της Περσεφόνης. Τα Ελευσίνια μυστήρια που τελούνταν εδώ και δύο χιλιετίες σχετιζόταν με τον κύκλο της ίδιας της ζωής και χάριζαν στους μύστες ελπίδα και μακαριότητα για να αντιμετωπίσουν το θάνατο. Εδώ, που σύμφωνα με το μύθο πρωτοκαλλιεργήθηκαν τα δώρα της θεάς, τα δημητριακά, εδώ αναπτύχθηκαν οι μεγαλύτερες βιομηχανίες της Ελλάδας, με καταστροφικές συνέπειες για την περιοχή και το ιερό. Η Ελευσίνα είναι δυτικά, χώρος ιερός σημείο και όριο για να δει κανείς τον κόσμο γύρω του όσο και τον εαυτό του.

Το όνειρο του σκύλου αφηγείται την ιστορία μιας μαγικής νύχτας στην Αθήνα. Ένας άνδρας βλέπει στον ύπνο του ένα όνειρο που αφορά μια παράξενη ληστεία. Επιστρέφοντας στο σπίτι του, ανακαλύπτει ότι όλα του τα υπάρχοντα έχουν κλαπεί με εξίσου παράξενο τρόπο. Ο άνδρας απευθύνεται στην αστυνομία όπου ένας έμπειρος αστυνόμος προσπαθεί να εξιχνιάσει την υπόθεση με μάλλον ανορθόδοξες μεθόδους. Όμως όσο περνάει η νύχτα το μυστήριο σιγά-σιγά μοιάζει να εξαπλώνεται σε ολόκληρη τη πόλη. Παράξενα περιστατικά οδηγούν τους ήρωες σ’ ένα ταξίδι που μοιάζει να ξεφεύγει από την πραγματικότητα και να συναντά τον κόσμο του ονείρου

«Ο ετήσιος ισολογισμός είναι 25.000.000 δολάρια, πέντε θάνατοι και τρεις παράλυτοι.» Οι δυσκολίες, οι κίνδυνοι και οι χαρές ενός μικρού τόπου της Δωδεκανήσου που ζει από τη σπογγαλιεία. Κάθε βουτιά κρύβει τον κίνδυνο της νόσου των δυτών, κάθε ταξίδι είναι μια μάχη με τη θάλασσα, ενώ στη στεριά μένουν να περιμένουν γυναίκες, γονείς και χήρες. Η τελετουργική προετοιμασία ενός δύτη πριν την κατάδυση. Η καθημερινότητα των γυναικών και η πανηγυρική υποδοχή των σφουγγαράδων όταν επιστρέφουν. Η ζωή τους μήνες που μένουν στο νησί, μαζί με ολόκληρο τον κύκλο επεξεργασίας και εμπορίας των σφουγγαριών. Το μεγάλο πανηγύρι πριν την αναχώρησή τους για ακόμη έξι με επτά μήνες. Ένα πολυβραβευμένο ντοκιμαντέρ για τον καθημερινό μόχθο, τον ανθρώπινο πόνο και τη χαρά που αναπόφευκτα τον συνοδεύει στον κύκλο της ζωής.

Η ιστορία της ελληνικής λαϊκής μουσικής - κι η ιστορία της Ελλάδας - με αφετηρία το μπουζούκι: Μπαγιαντέρας, Τσιτσάνης, Βαμβακάρης, Δασκαλάκης, Ρόζα Εσκενάζυ, Ευτυχία Παπαγιαννοπούλου, Βίκυ Μοσχολιού, Μαρινέλλα, Θεοδωράκης, Χατζιδάκις. Η ταινία που απορρίφθηκε από το τότε Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης (από την Επιτροπή Λογοκρισίας το 1973, από την Προκριματική Επιτροπή το 1974), εστιάζει στον ήχο που αποτέλεσε πυξίδα σπουδαίων καλλιτεχνών, σφράγισε σημαντικές ιστορικές στιγμές της χώρας κι αποτέλεσε καθρέφτη της εποχής του.

Ένας πολυτάλαντος καλλιτέχνης, ο Γρηγόρης Σεμιτέκολο, προσπαθώντας να ξεφύγει απ’ τον σύγχρονο πολύβουο κόσμο και επιθυμώντας να ξανανιώσει την παιδική αθωότητα, δραπετεύει στην παραμεθόριο Σάμο. Μια κοπέλα θα τον ξεναγήσει στο νησί και θα τον φέρει σε επαφή με τους ανθρώπους του λιμανιού στο Καρλόβασι, προκειμένου να στήσει ένα ολιγόλεπτο χάπενινγκ. Το χάπενινγκ παρακολουθεί κόσμος, ολοκληρώνοντας έτσι τον κύκλο της δημιουργίας, ξεκινώντας από το στάδιο της έμπνευσης, συνεχίζοντας σ’ αυτό της προσωπικής έκφρασης και καταλήγοντας στην επικοινωνία με το κοινό. Ο Βασίλης Βαφέας, με αυτή την αφορμή, παίζει με εικόνες της πραγματικότητας αλλά και της δικής του φαντασίας, για να περιγράψει την εσωτερική πορεία του καλλιτέχνη από το πένθος στην ανάσταση, από τη μοναξιά στη συλλογική δράση και την κοινωνική παρέμβαση.

Αυτό το εμβληματικό υβριδικό φιλμ μικρού μήκους, μυθοπλασία και ντοκιμαντέρ μαζί, καταγράφει ένα εικοσιτετράωρο από τη ζωή μιας τρανς γυναίκας, βασισμένο στην αυτοβιογραφία της Μπέττυς Βακαλίδου. Αναμνήσεις από την προηγούμενη ζωή της εναλλάσσονται με στιγμές του παρόντος, καθώς η παιδική ηλικία συγκρούεται με τις δυσκολίες της ενήλικης ζωής και η μέρα παραχωρεί τη θέση της στη νύχτα. Γυρισμένη μόλις λίγα χρόνια μετά την πτώση της χούντας και σχεδόν σαράντα χρόνια πριν από τη νομοθετική αναγνώριση της φυλομετάβασης στην Ελλάδα, η ταινία του Δημήτρη Σταύρακα σκιαγραφεί το πορτρέτο της ηρωίδας της, αποτυπώνοντας ταυτόχρονα μια συγκεκριμένη ιστορική στιγμή και μια κοινωνία σε μετάβαση. Αν και απορρίφθηκε τότε από το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, η ταινία προβλήθηκε στις κινηματογραφικές αίθουσες την επόμενη χρονιά, ως «πρόλογος» της «Πρόβας Ορχήστρας» του Φελίνι.

Ο Βασίλης είναι λογιστής σε ένα γραφείο παραγωγής ταινιών και κάνει το κάστινγκ για μια ταινία. Η Νάντια ασχολείται με τα καλλιτεχνικά και ψάχνει για δουλειά. Εκείνος δεν έχει ωριμάσει ακόμα κι εκείνη είναι ντροπαλή και υποτιμά την εμφάνισή της. Όταν συναντηθούν, θα βρουν το άλλο τους μισό. Οι γύρω τους συχνά κλαίνε για διάφορους λόγους. Ένα παζλ χαρακτήρων στο κέντρο μιας πόλης. Μια ανάσα πριν τους Ολυμπιακούς της Αθήνας, η ψηφιακή κάμερα απελευθερώνει το βλέμμα και την κίνηση και η οθόνη γεμίζει νεανική ανεμελιά και τον νέο αστικό ρομαντισμό.

Ο Εμφύλιος Πόλεμος τελείωσε κι ένας απ’ τους πολλούς φυγάδες αγωνιστές της αριστεράς, ο Νίκος Μπελογιάννης, ο άνθρωπος με το αφοπλιστικό χαμόγελο και το γαρύφαλλο, πρώην λοχαγός του ΕΛΑΣ, επιστρέφει στην Ελλάδα. Με το συνθηματικό όνομα Κώστας κρύβεται στο σπίτι ενός συντρόφου κι έρχεται σ’ επαφή με τον Νίκο Πλουμπίδη, και με άλλα μέλη του παράνο μου Κομμουνιστικού Κόμματος. Η κυβέρνηση Πλαστήρα, θέλοντας να εδραιώσει τη γαλήνη και να βοηθήσει την ανασυγκρότηση του τόπου, αντιμετωπίζει τους κομμουνιστές με σχετική επιείκεια. Οι στρατιωτικοί και οι μυστικές υπηρεσίες, όμως, στην προσπάθειά τους να υπονομεύσουν την κυβέρνηση, στήνουν μια «κομμουνιστική συνωμοσία» και δίνουν ευρεία δημοσιότητα στη σύλληψη του Μπελογιάννη και της συντρόφου του, Έλλης Ιωαννίδου, καθώς και μερικών άλλων μελών του ΚΚΕ. Η ταινία έκοψε, τη σεζόν 1980-81, 618.533 εισιτήρια σε πρώτη προβολή κι ήταν η πρώτη σε πωλήσεις ταινία της χρονιάς.

Η Μαρίνα έχει μεγαλώσει με τον αρχιτέκτονα πατέρα της σ' έναν μικρό βιομηχανικό οικισμό, αποκλεισμένη σχεδόν από την πραγματικότητα του υπόλοιπου κόσμου. Με εξαίρεση την ιδιόρρυθμη σχέση της με τη φίλη της Μπέλα και τη συντροφιά με τον άρρωστο πατέρα της, παρατηρεί τις ανθρώπινες συμπεριφορές από μακριά, σχεδόν με αποστροφή. Ξεναγοί της στον κόσμο των ανθρώπων είναι τα ντοκιμαντέρ για τα θηλαστικά του Ντέιβιντ Ατένμπορο, η μουσική των Suicide και τα αμήχανα μαθήματα σεξουαλικής συμπεριφοράς της Μπέλας, μέχρι που ένας νεαρός μηχανικός φτάνει στην πόλη για δουλειά. Σ' έναν ιδιόμορφο, και ταυτόχρονα ιδανικό καμβά, ήτοι έναν περιβάλλοντα χώρο από τον οποίο η «κανονική» ζωή απουσιάζει, το Attenberg παιχνιδίζει με το φρέσκο –και παραπλανητικά αποστασιοποιημένο– φορμαλισμό του, για να εξελιχθεί σταδιακά σε μια συγκινητική μελέτη χαρακτήρων και σχέσεων.

«Εγεννήθη ημίν σκηνοθέτης», έγραψε ο Τύπος μετά την πρώτη προβολή του Μακεδονικού γάμου το 1960. Και δικαίως: γιατί το σύντομο αυτό ντοκιμαντέρ, που εν μία νυκτί έχρισε τον 27χρονο Τάκη Κανελλόπουλο ελπίδα του ελληνικού κινηματογράφου, είναι ένα οπτικό ποίημα σπάνιας ευαισθησίας. Ό,τι ξεκινά ως καταγραφή των ευφρόσυνων γαμήλιων εθίμων σ’ ένα χωριό της δυτικής Μακεδονίας, το Βελβεντό Κοζάνης, μεταστοιχειώνεται μέσα από το βλέμμα του σκηνοθέτη σε μια ελεγεία για τον αποχωρισμό –σαν να πρόκειται για την κάθοδο της Περσεφόνης στον Άδη– και τη χθόνια, παγανιστική αψάδα της φύσης. Ήδη, το κατοπινό έργο του Κανελλόπουλου βρίσκεται εν σπέρματι εδώ: οι χαμηλοί τόνοι, ο λυρισμός, το μακεδονικό τοπίο, η φόρτιση της μεθορίου, το γυναικείο πρόσωπο που τόσο τον γοήτευσε. Ο Μακεδονικός γάμος απέσπασε το Α΄ Βραβείο Ταινίας Μικρού Μήκους στην Πρώτη Εβδομάδα Ελληνικού Κινηματογράφου και το Α΄ Βραβείο στο Φεστιβάλ του Βελιγραδίου (1961).

Η Έλι, ένα ανδροειδές σε σώμα μικρού κοριτσιού, ζει με έναν άνδρα που αποκαλεί «πατέρα», με τον οποίο έχει προγραμματιστεί να μοιράζεται κοινές αναμνήσεις. Μια ράθυμη καλοκαιρινή βραδιά, η Έλι θα ακολουθήσει μια τρεμάμενη ηχώ που την καλεί στο δάσος. Καθώς βυθιζόμαστε σε έναν ονειρικό κόσμο, φτιαγμένο από γρίφους και κενά, η απόλυτη εξουσία της μνήμης αμφισβητείται ανοιχτά. Στερημένος από τον θεμέλιο λίθο της ταυτότητάς του, ο άνθρωπος δεν έχει άλλη επιλογή από το να παραδοθεί στο χάος της απουσίας κάθε νοήματος.

«Κι όπως έπεφτε το βράδυ, μια αποκάλυψη έγινε μέσα του. Κατάλαβε σιγά σιγά πως αυτό που ζητούσε, αυτό που έψαχνε, η ομορφιά που γύρευε, η νεράιδα ήταν η ίδια η πολιτεία. Η Καστοριά!» Τρίτο μέρος της άτυπης «εκδρομής» στη Μακεδονία, που ξεκίνησε με τον Μακεδονικό γάμο (1960) και συνεχίστηκε με τη Θάσο (1961), η Καστοριά με τον έφιππο ξένο ταξιδιώτη που αναζητά μια νεράιδα μέσα στη σύγχρονη αλλά περισσότερο άχρονη καθημερινότητα της μακεδονικής πόλης, κλείνει ακριβώς στην αυλαία της δεκαετίας του ’60 έναν τέλειο κύκλο ασυμβίβαστης τεκμηρίωσης. Ο Τάκης Κανελλόπουλος έχει ανταλλάξει πλέον οριστικά την Ιστορία με τον μύθο (και την αναπαράστασή του) και εδώ τον χρησιμοποιεί ως μια γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, μυθοποιώντας τελικά μια πόλη η οποία μέσα από το βλέμμα του ανακτά εκ νέου τα χαρακτηριστικά μιας ελληνικότητας σπάνιας, σμιλεμένης από φαντάσματα βυζαντινά, ξεσπάσματα αρχαιοελληνικά, υλικά από χώμα και νερό απάτριδα κι όμως βαθιά ριζωμένα σε μια Ελλάδα που μένει να ανακαλυφθεί. Η ταινία, μια παραγωγή του Γιώργου Νάσιουτζικ, βραβευμένη το 1969 ως Καλύτερη Ταινία Μικρού Μήκους Ντοκιμαντέρ στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, υπήρξε η πιο αποκομμένη ιδιοκτησιακά από το έργο του δημιουργού της και δυσεύρετη –έως και χαμένη– μέσα στα χρόνια. Επανεμφανίστηκε μετά από μεγάλο διάστημα απουσίας το 2025, όχι στην αυθεντική έγχρωμη εκδοχή της, μέσα από ένα δίκτυο συλλεκτών, δίνοντας την ευκαιρία για μια ολοκληρωμένη μελέτη πάνω στην τριλογία του Τάκη Κανελλόπουλου που υπήρξε τομή για το δημιουργικό ντοκιμαντέρ στην Ελλάδα.

«Κάνοντας αυτή τη μικρή ταινία για τη Θάσο, δεν ζητήσαμε να περιγράψουμε το νησί. Προσπαθήσαμε να δώσουμε κάτι από τη μαγεία και την ψυχή του»: Μένοντας πιστός στην εθνογραφία που ο ίδιος είχε μόλις συστήσει με τον Μακεδονικό γάμο, ο Τάκης Κανελλόπουλος συνεχίζει με τη δεύτερη μικρού μήκους ταινία του, τη χαρτογράφηση μιας άγνωστης Μακεδονίας μέσα στην οποία συνυπάρχουν το φολκλόρ με τον σχολιασμό του, η εντοπιότητα με την ακύρωση της και ο μύθος με την αφήγησή του. Στη Θάσο, ψήγματα μιας νησιωτικής ρουτίνας γίνονται –με τα λιτά μέσα μιας διάφανης ποιητικής παρατήρησης– μια αντί-πρόταση για την καρτ-ποστάλ μιας ολόκληρης χώρας, ακριβώς την εποχή της πρώτης μεγάλης τουριστικής έκρηξης που γνώριζε η Ελλάδα τη δεκαετία του ’60. Ρυθμική, σε στιγμές ξέφρενη, έως και παγανιστική, δομημένη πάνω σε παραδοσιακά νησιώτικα τραγούδια, με έμφαση στην αναζήτησή μιας οικειότητας με το νησιωτικό «αίσθημα», με τον άνθρωπο και τη Φύση στο επίκεντρο, η Θάσος δεν προβλήθηκε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Κέρδισε όμως ειδικό έπαινο στο Φεστιβάλ της Μόσχας, ανθολογήθηκε και σε ειδικές προβολές στη Θεσσαλονίκη και σε εμπορική διανομή στην Αθήνα, κερδίζοντας με τα χρόνια εξέχουσα θέση στην απόπειρα του Κανελλόπουλου για έναν μοντερνισμό που επαναδιαπραγματευόταν με ρίσκο και πρωτοφανή αποφασιστικότητα την έννοια της «πατριδογνωσίας».

Υπήρχαν στιγμές που έκλεινα την πόρτα και ερωτήματα πλημμύριζαν το μυαλό μου. Ένα από αυτά ήταν όσο ισχυρό χρειαζόταν για να ανοίξω την κάμερα. Αγαπιούνται; H Νότα και ο Ηλίας είναι ένα ηλικιωμένο ζευγάρι που ζει σε διαφορετικούς κόσμους. Το μόνο κοινό σε αυτούς τους κόσμους είναι η αργή και δύσκολη αποσύνθεση του μυαλού και του σώματος.

Η Ρόμπιν είναι έγκυος, αλλά δε θέλει να γίνει μητέρα. Η Κατερίνα θέλει αλλά δεν μπορεί. H Κική θέλει απλώς να πεθάνει με αξιοπρέπεια. Όμως η άμβλωση, η εξωσωματική γονιμοποίηση και η ευθανασία αντίστοιχα δεν είναι νόμιμες στις χώρες τους. Τα «Αδέσποτα Κορμιά» εξερευνούν τη σωματική αυτονομία σε μια Ευρώπη, όπου επιτρέπεται να ταξιδέψεις, να εργαστείς και να καταναλώσεις ελεύθερα αλλά όχι πάντα να ζήσεις ή να πεθάνεις όπως επιθυμείς. Ένα «κατά μέτωπο» ντοκιμαντέρ για την ελευθερία που κηρύσσεται ευρέως αλλά εφαρμόζεται επιλεκτικά.

Σε διάφορα μέρη της Γαλλίας, η Ανιές συνάντησε ανθρώπους που μαζεύουν ό,τι απομένει: συλλέκτες και συλλέκτριες, περισυλλέκτες, ρακοσυλλέκτες και αποθησαυριστές. Από ανάγκη, από τύχη ή από επιλογή, βρίσκονται σε επαφή με τα κατάλοιπα και τα απορρίμματα των άλλων. Ο κόσμος τουςείναι εκπληκτικός. Απέχει πολύ από εκείνοντων γυναικών που άλλοτε μάζευαν τα στάχυα που είχαν απομείνει στα χωράφια μετά τον θερισμό. Πατάτες, μήλα και άλλα πεταμένα τρόφιμα, αντικείμενα χωρίς ιδιοκτήτη και ρολόγια χωρίς δείκτες: αυτή είναι η συλλογή των υπολειμμάτων της εποχής μας. Όμως η Ανιές είναι και η ίδια η «συλλέκτρια» του πρωτότυπου τίτλου (“Les glaneurs et la glaneuse”) και το ντοκιμαντέρ της είναι υποκειμενικό.

Το Avant-Drag! βάζει στο προσκήνιο δέκα drag performers που αποδομούν το φύλο, την εθνικότητα, και τις πολιτικές ταυτότητας, ενώ ταυτόχρονα αντιμετωπίζουν την αστυνομική βία, την τρανσφοβία και τον ρατσισμό της ελληνικής κοινωνίας.