ΤΑΙΝΙΟΘΗΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: ΚΛΑΣΙΚΕΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΕΣ ΤΑΙΝΙΕΣ

Η ιστορία βασίζεται στην ηρωική εξέγερση της Βαρσοβίας ενάντια στους γερμανούς κατακτητές, στην οποία πήραν μέρος δεκάδες χιλιάδες πολωνών πατριωτών, το Σεπτέμβριο του 1944, η πλειοψηφία των οποίων εξοντώθηκε. Η ταινία καταγράφει τις τελευταίες αγωνιώδεις ώρες μιας ομάδας αντιστασιακών, που καταφεύγει στους υπόνομους της πόλης, προσπαθώντας να περάσει κάτω από τον ασφυκτικό κλοιό των γερμανών που τους έχουν παγιδέψει. Χαμένοι μέσα στο δαίδαλο των υπονόμων, που μοιάζουν να μην οδηγούν στον πάνω κόσμο, πιασμένοι σαν τα ποντίκια στην φάκα, κουρασμένοι και απελπισμένοι, βυθισμένοι (κυριολεκτικά) στον πάτο μια επίγειας κόλασης, διαλυμένοι ψυχικά και σωματικά, από τον άνισο αγώνα που δίνουν, σκέφτονται πως ο θάνατος ίσως να είναι η μόνη λύση...
Το Κανάλ, δεύτερη ταινία του Αντρέι Βάιντα και δεύτερο μέρος μιας από τις καλύτερες αντιπολεμικές τριλογίες που έχουν γυριστεί ποτέ, είναι μια συγκλονιστική ελεγεία της φρίκης και του τρόμου του πολέμου. Ο σεναριογράφος Γιέρζυ Στεφάν Σταβίνσκυ, που είχε πάρει μέρος στην εξέγερση, αποδίδει με ιστορική ακρίβεια και ειλικρίνεια τα γεγονότα, ενώ ο Βάιντα κινηματογραφεί αυτήν την κάθοδο στον κάτω κόσμο, με πρωτόγνωρη σκηνοθετική ορμή και σε εξπρεσιονιστικούς τόνους- σε όλες τις αποχρώσεις του μαύρου. Θα πρέπει ακόμα να σημειώσουμε, ότι η επίσημη προπαγάνδα, αμέσως μετά τον πόλεμο, είχε καλύψει μ’ ένα πέπλο σιγής τα περιστατικά και τις συνθήκες μέσα στις οποίες έγινε η εξέγερση, καθώς τα σοβιετικά στρατεύματα (που βρίσκονταν στην αντίπερα όχθη του ποταμού Βιστούλα), καθυστέρησαν αδικαιολόγητα να φτάσουν και να τους σώσουν* γι’ αυτό και η ταινία ενόχλησε αλλά «πέρασε» και μάλιστα υπήρξε η πρώτη ταινία της πολωνικής σχολής που κέρδισε μεγάλο βραβείο στις Κάνες, επιβάλλοντας διεθνώς τον 30χρονο σκηνοθέτη της. Γράφει σχετικά ο Ερίκ Ρομέρ σε ρόλο κινηματογραφικού κριτικού (ακόμα), στο περιοδικό Arts «...αυτός ο υπόγειος και δυσώδης λαβύρινθος, αυτό το ύδωρ της Στυγός, δεν έχει την ανάγκη του λόγου για να τονώσει την ευγλωττία του, όταν μέσα από την «πτήση» ενός εξαίσιου τράβελινγκ προς τα μπρος, ανακαλύπτουμε στην άκρη της δύσοσμης νύχτας και πίσω από τα αδιαπέραστα σιδερένια κάγκελα, τα θολά νερά του Βιστούλα, που ωστόσο φαντάζουν τόσο λαμπερά στα μάτια των φυγάδων...»

Ένας ψυχωτικός δολοφόνος παιδιών τρομοκρατεί μια ολόκληρη πόλη. Η μικρή Έλζι θα είναι το όγδοο θύμα του: την ακολουθεί καθώς γυρίζει από το σχολείο σφυρίζοντας ένα τραγούδι, της αγοράζει ένα μπαλόνι από έναν τυφλό γέρο και όταν την σκοτώνει σ’ ένα σκοτεινό δρομάκι η μπάλα του κοριτσιού κατηφορίζει στο στενό και το μπαλόνι υψώνεται στον αέρα-σε μια κλασική σκηνή κινηματογραφικής ανθολογίας. Συγκλονισμένοι από τα γεγονότα οι κάτοικοι κατηγορούν ο ένας τον άλλο, ψεύτικες μαρτυρίες κατακλύζουν τις αστυνομικές αρχές και ένα κλίμα παράνοιας και καχυποψίας απλώνεται παντού. Ενώ οι έρευνες του επιθεωρητού Λόμαν μοιάζουν να μην οδηγούν πουθενά, ο Σρένκερ αρχηγός του συνδικάτου του εγκλήματος της πόλης οργανώνει μια συνάντηση με τους άλλους αρχηγούς του υποκόσμου για τη σύλληψη του δολοφόνου με την βοήθεια των οργανωμένων ζητιάνων στους οποίους αναθέτει να επιβλέπουν τα παιδιά ο καθένας στην περιοχή του. Από την στιγμή που εντοπίζεται ο Χανς Μπέκερτ ως ο βασικός ύποπτος, κάποιος ζητιάνος τον πλησιάζει και σημειώνει στην πλάτη του το γράμμα Μ, το σημάδι του δολοφόνου, το κυνήγι αρχίζει και όταν αυτός παγιδεύεται σε μια άδεια αποθήκη μια συγκλονιστική δίκη λαμβάνει χώρα... Στον ρόλο του πρώτου serial killer στην ιστορία του κινηματογράφου ο Πήτερ Λόρε είναι συ-γκλο-νι-στι-κός, ενώ ο Φριτς Λάνγκ δύο χρόνια αργότερα, το 1933, θα εγκαταλείψει την Γερμανία την ίδια μέρα που ο Γκαίμπελς του πρότεινε να αναλάβει, εν λευκώ, τα ηνία της γερμανικής κινηματογραφίας.
«Η πρώτη ομιλούσα ταινία του Λανγκ το Μ, ο δράκος του Ντύσελντορφ είναι το αριστούργημά του, ένα μεγάλο άνοιγμα του σκηνοθέτη σε ό,τι εξ’ ορισμού ο εξπρεσιονισμός αποκλείει: την αντικειμενική σχεδόν ντοκιμαντερίστικη αναπαράσταση, την ψυχολογία και τον μπρεχτισμό. Η ταινία φρέσκια και αναφομοίωτη, εξακολουθεί να εκπλήσσει με την τολμηρή και διφορούμενη ματιά της στη δικαιοσύνη, τη μαγεμένη καταγραφή της διαδικασίας της αστυνομικής έρευνας και των περιθωριακών δικτύων σε μια σύγχρονη πόλη και κυρίως την απελευθέρωση της εγκληματικής επιθυμίας, της κακοφωνίας του ασυνείδητου που για πρώτη φορά απαιτεί να ακουστεί με τέτοια ένταση...» (Νίκος Σαββάτης) –«Πρόκειται για ένα κινηματογράφο ακρίβειας και λιτότητας που καταργεί σταδιακά τα περιττά εφέ, απογυμνώνει το δράμα και ρίχνει παγωμένο φως πάνω στην ματαιότητα της ύπαρξης (Μιχάλης Δημόπουλος)...
Τα αποσπάσματα είναι από την μονογραφία 400 σελίδων για τον Φριτς Λανγκ, που εξέδωσε το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 2003, με την ευκαιρία του αφιερώματος στο σύνολο του έργου (44 ταινίες) του μεγάλου αυστριακού δημιουργού και το οποίο προσφέρεται σε ειδική τιμή για τις ημέρες του αφιερώματος (13-16 Δεκεμβρίου 2012), από 45 μόνον 25 ευρώ.

Η Δεσποινίς Τζούλια είναι η ιστορία μιας νεαρής γυναίκας, αριστοκρατικής καταγωγής, που μεγάλωσε μέσα στο ταξικό μίσος και την περιφρόνηση για τους άντρες, επηρεασμένη από την μητέρα της, η οποία απατούσε τον σύζυγό της και τον ταπείνωνε συστηματικά εξαιτίας της κατώτερης κοινωνικής του καταγωγής. Τη νύχτα της γιορτής του Αι-Γιάννη, η διψασμένη σεξουαλικά Τζούλια, που μόλις έχει παρατήσει τον προηγούμενο εραστή της, έχει «βάλει στο μάτι» τον άβουλο αμαξά Γιαν. Γι’ αυτό και απομακρύνεται από το πλήθος των ευγενών που συμμετέχουν στην γιορτή και κυκλοφορεί στον κόσμο του υπηρετικού προσωπικού, με σκοπό να κατακτήσει τον υπηρέτη της, ο οποίος είναι και αρραβωνιασμένος. Φυσικά τα καταφέρνει, προσπαθεί για ένα διάστημα να κρατήσει κρυφό τον παράνομο δεσμό τους και όταν αποφασίζει να φύγουν μαζί, τα πράγματα παίρνουν μια απρόσμενη όσο και μοιραία τροπή...
Βασισμένη στο κλασικό αλλά και πρωτοποριακό δραματουργικά στην εποχή του (1888) έργο του Στρίντμπεργκ, η ταινία με κεντρικό σημείο αναφοράς την αισθησιακή νύχτα του Αι-Γιάννη, καταγράφει μέσα σε μια ατμόσφαιρα έντονου ερωτισμού, τον σεξουαλικό πόθο, σαν μια μέγγενη που συνθλίβει τους ήρωες και την αναζήτηση της ηδονής, ως ένα ταξίδι του χαμού. Αυτό όμως που καθιστά την ταινία σπουδαία, είναι ο εντελώς πρωτότυπος τρόπος που χειρίζεται τον αφηγηματικό χρόνο της ιστορίας. Οι αναδρομές στο παρελθόν, αλλά και στο μέλλον (που φαντάζεται η ηρωίδα), είναι εγκιβωτισμένες στο παρόν και συγκατοικούν μέσα στο ίδιο πλάνο. Αυτή η ιδιοφυής χρήση του πλάνου σεκάνς, δημιουργεί μια χρονική ρευστότητα και μια εσωτερική αφηγηματική ροή (της συνείδησης) που αναδεικνύει, σχεδόν ανάγλυφα, τις συναισθηματικές μεταβολές και τις ψυχικές συγκρούσεις. Ο Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, που μαθήτευσε και συνεργάστηκε με τον Αλφ Σγιέμπεργκ, επηρεάστηκε καθοριστικά από την ταινία αυτή, κυρίως στις Άγριες φράουλες. Η Δεσποινίς Τζούλια θεωρείται μια από τις καλύτερες μεταφορές κλασικού θεατρικού έργου στη μεγάλη οθόνη και κέρδισε το Μεγάλο Βραβείο στο Φεστιβάλ Κανών το 1951, για την ρηξικέλευθη αισθητική της μορφή.

Σ’ένα μικρό χωριό στη Δανία, το 1623, ο πάστορας Άμπσαλον Πέντερσον παντρεύεται, έχοντας πάρει προηγουμένως την έγκριση των εκκλησιαστικών αρχών, την πολύ νεότερη του Αν, κόρη μιας γυναίκας που έχει κατηγορηθεί ως μάγισσα. Ο ερχομός του γιου του Μάρτιν (από τον πρώτο του γάμο), αναστατώνει το σπιτικό του. Ο νεαρός ερωτεύεται την σχεδόν συνομήλικη μητριά του, η οποία δεν αργεί να ανταποκριθεί. Ο πάστορας μαθαίνει την αλήθεια από την ίδια την Αν και το σοκ είναι τόσο μεγάλο που πεθαίνει. Στην κηδεία του η μητέρα του Μέρετε, που ποτέ της δεν συμπάθησε την Αν, την κατηγορεί ότι προκάλεσε εσκεμμένα τον θάνατο του συζύγου της και την καταγγέλλει ως μάγισσα. Η Αν ζητά από τον Μάρτιν να την υπερασπιστεί, αλλά αυτός δειλιάζει και παίρνει το μέρος της γιαγιάς του και των φανατισμένων θεολόγων...
Ο Καρλ Ντράγιερ σ’ όλο του το έργο πολέμησε τον φανατισμό, το θρησκευτικό δογματισμό, τη μισαλλοδοξία και υπερασπίστηκε τη μοναδικότητα του ατόμου και το δικαίωμα της εξέγερσης ενάντια σε κάθε μορφή εξουσίας. Στις Μέρες οργής καταγράφει, ακόμα μια φορά, τη σύγκρουση δύο κόσμων: από την μια μεριά η εκκλησιαστική εξουσία, η καθεστηκυία τάξη, η ανελευθερία του δόγματος και από την άλλη η ερωτική επιθυμία, η αναρχία του πάθους, η παρεκκλίνουσα συμπεριφορά. Αυτοί οι δύο κόσμοι θα συναντηθούν στην πλατεία όπου θα υψωθεί η πυρά, προϊόν της δεισιδαιμονίας και της προκατάληψης. Ταινία για την καταχνιά της ψυχής, αλλά και μεγάλης πλαστικής ομορφιάς καθώς τα κάδρα μοιάζουν με πίνακες ζωγραφικής που ξαφνικά ζωντανεύουν, οι Μέρες οργής καταγράφουν ένα σύμπαν όπου το καλό συγκρούεται μέχρι θανάτου με το κακό και είναι το πιο ζοφερό έργο του Ντράγιερ, γυρισμένο μέσα στην πιο μαύρη περίοδο της γερμανικής κατοχής και ενώ η τελική λύση έχει ήδη δρομολογηθεί.
Κατά τη διάρκεια του αφιερώματος «Κλασικές ευρωπαϊκές ταινίες» της Ταινιοθήκης Θεσσαλονίκης (13 - 16 Δεκεμβρίου 2012), η έκδοση του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης για τον Καρλ Ντριάγιερ προσφέρεται σε ειδική τιμή, από 17 μόνον 9 ευρώ.