ΜΑΡΤΑ ΜΕΣΑΡΟΣ: Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

«Την τελευταία φορά που τον είδα, ήμουν έξι ετών. Ενώ σιγά-σιγά τον ξέχασα ως άνθρωπο, τον ανακάλυψα ως καλλιτέχνη» εξομολογείται η Μάρτα Μέσαρος σε αυτό το σύντομο ντοκιμαντέρ αφιερωμένο στον πατέρα της, Λάσλο Μέσαρος. Ο Μέσαρος ήταν από τους πιο γνωστούς Ούγγρους γλύπτες και μετανάστευσε στη Σοβιετική Ένωση λόγω της σοσιαλιστικής του ιδεολογίας. Εκεί έπεσε θύμα των εκκαθαρίσεων του Στάλιν και τη νύχτα της σύλληψής του χαμογελούσε, σίγουρος πως έκαναν λάθος.

Πρόκειται για τις σπάνιες φορές που στο επίκεντρο της αφήγησης η Μέσαρος τοποθετεί έναν αντρικό χαρακτήρα. O Αντράς επιστρέφει από την Αμερική όπου διατείνεται πως έχει μία πολύ καλή ζωή ως καθηγητής αγγλικών. Επισκέπτεται το πατρικό του σπίτι στην επαρχία και θέλει διακαώς να αγοράσει ένα σκυλί που ανήκει σε ένα μικρό κορίτσι, τη Ζούζι. Το κορίτσι αρνείται κατηγορηματικά να του πουλήσει το σκυλί της και με αυτή την αφορμή οι δυο τους αναπτύσσουν μία πολύ κοντινή σχέση, όπου ο Αντράς βρίσκει στο πρόσωπό της Ζούζι την κόρη που δεν έχει και η Ζούζι τον πατέρα που ιδανικά θα ήθελε.

Η Μέσαρος καταφεύγει στις προσωπικές της μνήμες για να δημιουργήσει μία ημι-αυτοβιογραφική σειρά ταινιών που εμπλέκουν την προσωπική ιστορία και την ιστορική μνήμη. Στο πρώτο αυτό μέρος η Γιούλι επιστρέφει με τους παππούδες της από την Σοβιετική Ένωση στην Ουγγαρία, έπειτα από τον χαμό των γονιών της στις εκκαθαρίσεις του Στάλιν. Υιοθετείται από την θεία της Μάγδα, η οποία ως κομματικό στέλεχος εκπροσωπεί τη σκληρή κομμουνιστική καταστολή που επικρατούσε στην Ουγγαρία. Η Γιούλι βρίσκει καταφύγιο στον κινηματογράφο και στο πρόσωπο του Γιάνος μία πατρική φιγούρα. Σύντομα αντιλαμβάνεται ότι αρχίζουν να συλλαμβάνονται άνθρωποι γύρω της, μαζί και ο Γιάνος, γεγονότα που θυμίζουν αρκετά την κατάσταση στη Σοβιετική Ένωση.

Στη συνεχεία των κινηματογραφικών Ημερολογίων, η Γιούλι, που στέκεται ενάντια στην αυταρχική θεία της, αποφασίζει να φύγει από το σπίτι και να επιστρέψει στην Σοβιετική Ένωση με σκοπό να σπουδάσει κινηματογράφο. Το όνειρό της να γίνει σκηνοθέτιδα πραγματοποιείται αν και πρέπει να κάνει θυσίες, καθώς καλείται να συμμορφωθεί στις προπαγανδιστικές τακτικές του καθεστώτος. Κατά την παραμονή της στη Σοβιετική Ένωση προσπαθεί να ανακαλύψει τι απέγινε ο πατέρας της ενώ την ίδια στιγμή απαιτεί από τη θεία της την απελευθέρωση του Γιάνος.

Το τρίτο μέρος των Ημερολογίωντοποθετείται στο 1956 όπου έχει ξεσπάσει εξέγερση στην Ουγγαρία κατά της κυβέρνησης και των αυστηρών πολιτικών τακτικών που επιβάλλονται από την Σοβιετική Ένωση. Η Γιούλι προσπαθεί να επιστρέψει στην Βουδαπέστη μόλις μαθαίνει για τις εξεγέρσεις, κάτι που στην αρχή φαίνεται απίθανο. Όταν τελικά το καταφέρνει, συναντάει μία πόλη σε κατάρρευση. Η θεία της η Μάγδα κρύβεται και ο Γιάννος έχει ενεργό ρόλο στην εξέγερση. Σύντομα όμως θα αρχίσει και πάλι η Σοβιετική καταστολή και όσοι συμμετείχαν στην εξέγερση θα πρέπει να τιμωρηθούν.

Πρόκειται ίσως για την πιο γνωστή ταινία της Μέσαρος που κέρδισε την Χρυσή Άρκτο στο Φεστιβάλ του Βερολίνου το 1975. Η Μέσαρος παρακολουθεί από πολύ κοντά και με τρυφερότητα την ιστορία γνωριμίας μίας 40χρονης γυναίκας που θέλει να αποκτήσει παιδί με τον παντρεμένο σύντροφό της, και μίας νεαρής κοπέλας που μεγαλώνει σε ορφανοτροφείο και θέλει να παντρευτεί τον 22χρονο φίλο της. Οι δρόμοι τους συναντιούνται όταν η κοπέλα ζητάει από την γυναίκα να την φιλοξενεί μία μέρα την εβδομάδα όταν έρχεται το αγόρι της να την επισκεφτεί. Έτσι, αναπτύσσεται ένας ισχυρός δεσμός μεταξύ τους καθώς προσπαθούν να φτιάξουν τη ζωή που θέλουν ανεξάρτητα από τις απαιτήσεις της κοινωνίας.

Σ’ όλο της το έργο η Μάρτα Μετζάρος κινηματογράφησε με ακαταμάχητη επιμονή και ηθική συνέπεια την κοινωνική θέση της γυναίκας, τη σχέση της με το καταπιεστικό περιβάλλον, τον αγώνα και την αγωνία της να παραμείνει ανεξάρτητη και αυτεξούσια μέσα στις ανδροκρατούμενες εξουσιαστικές δομές. Γι’ αυτό και μπορεί να πει κανείς ότι δημιούργησε ένα απόλυτα γυναικείο κινηματογραφικό σύμπαν, που φυσικά καμιά σχέση δεν έχει με τις (ορισμένες φορές υστερικές) αναζητήσεις της γυναικείας απεξάρτησης (από τη φαλλοκρατία) του φεμινιστικού κινήματος. Στην πολυβραβευμένη Υιοθεσία, μια από τις καλύτερες ταινίες της, με τρόπο λιτό και ουσιαστικό, η σκηνοθέτιδα συλλαμβάνει τις πιο λεπτές αποχρώσεις της γυναικείας συμπεριφοράς, μέσα από τη σχέση ανάμεσα σε δύο εντελώς αντιθετικούς γυναικείους χαρακτήρες. Κοινός παρονομαστής της Κάτα και της έφηβης κοπέλας είναι η μοναξιά, η έλλειψη κατανόησης και επικοινωνίας και η ψυχολογική, κυρίως, σκλαβιά της αιώνιας ανδρικής εξουσίας. Η ταινία, εξαιρετικά χαμηλών και ελεγειακών τόνων, προσεγγίζει με τρυφερότητα και ευαισθησία τη γυναικεία εσωτερικότητα, δίνοντας χώρο και χρόνο στα συναισθήματα να γεννηθούν και να αναδυθούν, αναδεικνύοντας έτσι την ψυχική αντοχή και την πολυπλοκότητα της γυναικείας φύσης.

Στην πιο πειραματική υφολογικά ταινία της φιλμογραφίας της, η Μέσαρος συνθέτει μία μουσική ταινία η οποία αναδεικνύει τις πιο διάσημες μπάντες ψυχεδελικής ροκ μουσικής στην Ουγγαρία στα τέλη της δεκαετίας του 1960 όπως: Illés, Metró, Kex, και Syrius. Σε μια εποχή που η νεολαία επαναπροσδιόριζε το ηθικό της έρμα, η ελεύθερη επιλογή των γυναικών να ακολουθήσουν αυτό που θέλουν ενσαρκώνεται στην ιστορία μιας κοπέλας που ενώ είναι ήδη αρραβωνιασμένη γοητεύεται από έναν νεαρό μουσικό και τον ακολουθεί με την μπάντα του σε περιοδεία που κάνει ανά τη χώρα.

Το The Girl είναι η πρώτη Ουγγρική ταινία σκηνοθετημένη από γυναίκα και αποτελεί τη μεγάλη μεταπήδηση της Μέσαρος από τα ντοκιμαντέρ μικρού μήκους στη μυθοπλασία μεγάλης διάρκειας. Η Έρσι (στο ρόλο η Kati Kovacs, μία από τις πιο θρυλικές τραγουδίστριες της Ουγγαρίας) που είναι μεγαλωμένη σε ορφανοτροφείο, αναζητά την βιολογική της οικογένεια. Συναντάει την μητέρα της, η οποία την απορρίπτει για δεύτερη φορά όταν της ζητάει να υποδυθεί την ανιψιά της μπροστά στην οικογένειά της. Η Έρσι νιώθει μοναξιά και προσπαθώντας να βρει την θέση της στον κόσμο αναλώνεται σε περιστασιακές σχέσεις. Μια μέρα εμφανίζεται στη ζωή της ένας μυστηριώδης κύριος λέγοντας πως ήταν φίλος του πατέρα της και ότι γνωρίζει τι έχει απογίνει.

Οι δυσχέρειες της πατριαρχικής κοινωνίας επηρεάζουν τις γυναίκες κάθε κοινωνικής τάξης, όπως φαίνεται σε μια από τις σπάνιες φορές στη φιλμογραφία της Μέσαρος, στην οποία πρωταγωνιστεί μία γυναίκα της αστικής τάξης. Όταν ο σύζυγος της Εντίτ πεθαίνει σε δυστύχημα, η ίδια θέλει να αποκηρύξει την κληρονομιά λέγοντας πως ποτέ δεν τον αγάπησε πραγματικά και η άνετη ζωή ήταν ο λόγος που δεν σκέφτηκε ποτέ το διαζύγιο. Ο γιος της, Ιστβάν, πιστεύει πως είναι παράλογη και την αναγκάζει να απομονωθεί στο εξοχικό τους έχοντας την αρραβωνιαστικιά του, Κάτι, ως φύλακα. Ο Ιστβάν θυμίζει όλο και περισσότερο τον πατέρα του και η Κάτι αρχίζει να βλέπει στην Εντίτ τον μελλοντικό της εαυτό.

Η δύναμη της γυναικείας φιλίας βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της ιστορίας. Η Μαρία, υπεύθυνη σε ξενώνα φιλοξενίας εργατριών έχει έναν φαινομενικά ευτυχισμένο γάμο. Γνωρίζει την Γιούλι όταν έρχεται να μείνει στον ξενώνα μαζί με την μικρή της κόρη, θέλοντας να πάρει απόσταση από τον αλκοολικό και βίαιο σύζυγό της που όμως, όπως ομολογεί, αγαπάει σε επικίνδυνο βαθμό. Η φιλοξενία παιδιών απαγορεύεται από τους κανόνες αλλά η Μαρία τους παραβλέπει και κάπως έτσι αναπτύσσεται η φιλία τους που θα τις κάνει να ανοιχτούν η μία προς την άλλη και να πάρουν σημαντικές αποφάσεις για την ζωή τους.

Η Γιούτκα, είναι μία εργάτρια σε κλωστοϋφαντουργείο και σε μία έξοδό της γνωρίζει τον μεσοαστό φοιτητή Αντράς. Του λέει ψέματα πως είναι πρωτοετής φοιτήτρια αλλά όσο η σχέση τους προχωρά, έχει τύψεις και του αποκαλύπτει την αλήθεια. Ενώ ο Αντράς ισχυρίζεται ότι δεν έχει πρόβλημα με την κοινωνική της θέση, την παρακινεί να πει στη μητέρα του πως είναι φοιτήτρια. Τα ψέματα θα συνεχίσουν και οι γονείς της Γιούτκα θα υποδυθούν τους ευκατάστατους για χάρη της κόρης τους που θέλει να παντρευτεί τον Αντράς, μέχρις ότου όλη η καλά σμιλεμένη εικόνα φτάνει στα όρια της κατάρρευσης.

Όταν η Γιούλι πιάνει δουλειά σε εργοστάσιο παραγωγής τούβλων, ο προϊστάμενός της την ερωτεύεται και την πολιορκεί τόσο στενά που η Γιούλι τελικά υποκύπτει. Η σχέση τους γίνεται ακόμα πιο περίπλοκη όταν ο Γιάνος μαθαίνει πως η Γιούλι έχει ήδη ένα παιδί και, αν και μοιάζει να το αποδέχεται, δεν το εγκρίνει. Αποφασίζουν να μείνουν μαζί όταν η Γιούλι μένει έγκυος και τότε πρέπει να έρθει αντιμέτωπη με όλη την οικογένεια του Γιάνος, αντικατοπτρίζοντας την σκληρή πατριαρχική πραγματικότητα που θέλει να έχει συνεχώς υπό έλεγχο τις γυναίκες. Πρόκειται για την πρώτη ταινία στην ιστορία του κινηματογράφου που απεικονίζει τη γέννηση ενός μωρού, κάτι που προκάλεσε πολλές αντιδράσεις στην Ουγγαρία αλλά κέρδισε τη διεθνή γνώμη. Η ηθοποιός Λίλι Μονόρι ήταν έγκυος κατά την διάρκεια των γυρισμάτων και επέτρεψε την κινηματογράφηση της γέννησης του γιου της για χάρη της ταινίας.

Τοποθετημένη το 1936, η πλούσια και στείρα Σύλβια ζητάει από τη νεαρή Ίρεν (στο ρόλο μια νεότατη Ιζαμπέλ Υπέρ) να αποκτήσει παιδί με τον σύζυγό της Άκος και να το μεγαλώσει η ίδια. Αν και οι δύο είναι αρνητικοί στην αρχή, υπακούν τελικά στη Σύλβια και η Ιρέν μένει έγκυος. Με τον καιρό ο Άκος και η Ιρέν ερωτεύονται και αποφασίζουν να μείνουν μαζί ενώ ένα ακόμη παιδί έρχεται στη ζωή τους. Με την άνοδο του Ουγγρικού φασιστικού κόμματος το 1944, η Σύλβια αποφασίζει να πάρει την εκδίκησή της.