Ανοιχτή συζήτηση «Γενεαλογία του μέλλοντος: Αρχείο και Κινηματογράφος»

Τη Δευτέρα 9 Μαρτίου, στο πλαίσιο του μεγάλου αφιερώματος που πραγματοποιεί το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης στα αρχεία, με τίτλο «Όλη η μνήμη του κόσμου», διεξήχθη στο Ολύμπιον ανοιχτή συζήτηση με τίτλο «Γενεαλογία του μέλλοντος: Αρχείο και Κινηματογράφος».

Στο πάνελ συμμετείχαν οι Ελίζαμπεθ Κλινκ (παραγωγός, ερευνήτρια και ειδικός αδειοδότησης αρχειακού υλικού σε εκατοντάδες διεθνή ντοκιμαντέρ), Αμαλία Παππά (Αναπληρώτρια Γενική Διευθύντρια στα Γενικά Αρχεία του Κράτους), Ερίκ Καμπρόν (Licencing Executive της British Pathé) και Τάκης Ζωντήρος, γνωστός και ως Greek Visions (instagrammer/αποθησαυριστής του ελληνικού πολιτισμού).

Τον συντονισμό ανέλαβε η δημοσιογράφος και σκηνοθέτρια Μαριάννα Κακαουνάκη, ενώ ακριβώς πριν την έναρξη της συζήτησης προβλήθηκε η μικρού μήκους ταινία Πραγματαγνωσία του Αριστοτέλη Μαραγκού, ένα από τα τρία σκέλη στο τρίπτυχο πρόγραμμα αρχειακών ταινιών Rewind, το οποίο προβάλλεται δωρεάν στην αίθουσα Τάκης Κανελλόπουλος στη διάρκεια του 28ου ΦΝΘ. Η συζήτηση φώτισε τις πολλαπλές χρήσεις που χαρακτηρίζουν το αρχειακό υλικό: από φορέας ιστορικής μνήμης έως καλλιτεχνικό εργαλείο και πρώτη ύλη για νέες μορφές αφήγησης, το αρχείο λειτουργεί όχι ως κάτι στατικό, αλλά ως ένας ζωντανός οργανισμός που συνομιλεί με το παρόν και εμπνέει το μέλλον.

Το πάνελ και το κοινό υποδέχτηκε και προλόγισε ο Καλλιτεχνικός Διευθυντής του Φεστιβάλ Ορέστης Ανδρεαδάκης: «Με αφορμή το κεντρικό αφιέρωμα της φετινής διοργάνωσης προσπαθήσαμε μέσα από τις ταινίες που έχουμε επιλέξει, αλλά και μέσα από συζητήσεις με τους δημιουργούς, να προσεγγίσουμε πολύπλευρα την έννοια του αρχείου, να ανιχνεύσουμε τη διαδικασία της μνήμης, τη διατήρησή και την αλλοίωσή της. Την περίοδο στην οποία ήμασταν έτοιμοι να ολοκληρώσουμε την οργάνωση και το στήσιμο του αφιερώματος αναδύθηκε στο φως ένα από τα πιο συγκλονιστικά αρχεία της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: οι φωτογραφίες από εκτέλεση των 200 της Καισαριανής». Αμέσως μετά, αναφερόμενος στη μικρού μήκους Πραγματαγνωσία του Αριστοτέλη Μαραγκού, ανέφερε πως «πρόκειται για ένα φιλμ που θα σας εισάγει στον μαγικό κόσμο του αρχείου γενικότερα, αλλά και των Γενικών Αρχείων του Κράτους ειδικότερα, σε συνεργασία με τα οποία πραγματοποιείται το μεγάλο φετινό αφιέρωμα του Φεστιβάλ».

Η Μαριάννα Κακαουνάκη, προτού δώσει τον λόγο στις ομιλήτριες και στους ομιλητές του πάνελ, έσπευσε να συμπληρώσει ότι «πράγματι, δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο επίκαιρη συγκυρία για τη διεξαγωγή αυτής της συζήτησης. Οι φωτογραφίες των 200 της Καισαριανής έδωσαν το έναυσμα ώστε να ανοίξει εκ νέου ο διάλογος γύρω από ζητήματα αυθεντικότητας και ιδιοκτησίας, ενώ συγχρόνως αποδεικνύουν περίτρανα ότι τέτοιου είδους αρχεία δεν συμβάλλουν απλώς στη διατήρηση της Ιστορίας αλλά διαμορφώνουν αυτό που ονομάζουμε συλλογική μνήμη».

Από την πλευρά της, η Ελίζαμπεθ Κλινκ μοιράστηκε ιστορίες εύρεσης αρχείων που υπήρξαν καθοριστικά για την πορεία ενός πρότζεκτ. α«Καμιά φορά, μέσα από τα αρχεία φτάνεις σε ανθρώπους που παρουσιάζουν εκπληκτικό ενδιαφέρον. Κάποτε δούλευα σε ένα ερευνητικό ντοκιμαντέρ με θέμα το διεθνές εμπόριο ελαφρών όπλων. Ήταν Κυριακή και περιπλανιόμουν σε σχετικές λίστες του YouTube, μέχρι που έπεσα πάνω στο βίντεο ενός πιλότου. Προσπάθησα να τον εντοπίσω, ακολουθώντας τα διαδικτυακά του ίχνη. Τον ξετρύπωσα έπειτα από προσπάθεια, και η εμπλοκή του στο ντοκιμαντέρ τελικά προσέδωσε στο έργο μια εντελώς νέα οπτική. Δεν θα ήταν το ίδιο χωρίς αυτόν» σημείωσε σχετικά.

Παίρνοντας τη σκυτάλη, ο Ερίκ Καμπρόν αναφέρθηκε στο πλήθος των αρχείων της British Pathé, σημειώνοντας πως ενίοτε η έρευνα μπορεί να συνεπάγεται δυσκολίες. «Καμιά φορά, ενόσω ψάχνεις και ψάχνεις, καταλήγεις να παγιδεύεσαι σε έναν φαύλο κύκλο. Ενδέχεται ένα αρχείο που αναζητούσες με ενδιαφέρον να αποδειχθεί τελικά αδιάφορο για το θέμα σου, αλλά και το ανάποδο» σημείωσε. Στη συνέχεια αναφερόμενος στα αρχεία της British Pathé είπε: «Η συλλογή μας είναι πλούσια, καθώς έχουμε στην κατοχή μας περίπου 85.000 φιλμ. Η μεθοδολογία της έρευνας που θα ακολουθήσει κανείς είναι κάθε φορά σχετική και εξαρτάται απόλυτα από το πρότζεκτ».

Τον λόγο πήρε ο Τάκης Ζωντήρος, ιδρυτής του Greek Visions: «Ξεκίνησα να συλλέγω υλικό που έβρισκα ελκυστικό σε προσωπικό επίπεδο, όμως σύντομα αυτό το πάθος εξελίχθηκε σε κάτι πολύ μεγαλύτερο: μια ενεργή κοινότητα. Ο στόχος ήταν να δημιουργήσω μια διαδικτυακή πλατφόρμα, έναν ζωντανό οργανισμό μέσω του οποίου θα αναδεικνύονταν εικόνες από διαφορετικές δεκαετίες και εναλλακτικούς τόπους της Ελλάδας. Με ενδιέφερε να δώσω χώρο σε φωτογραφίες που δεν αναπαριστούσαν την εγχώρια πραγματικότητα με έναν κοινότυπο τρόπο. Ήθελα να επικεντρωθώ στη σύγχρονη κουλτούρα της κάθε εποχής».

Στην πορεία της συζήτησης η Αμαλία Παππά έκανε μνεία τόσο στους αφανείς ήρωες των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ) όσο και στη θεραπευτική δύναμη των αρχείων για τους ανθρώπους που αναζητούν ένα κομμάτι της ταυτότητάς τους. «Είμαστε ένας ζωντανός φορέας διαχείρισης της μνήμης. Πολλές φορές –ειδικά στην Ελλάδα– η έννοια του αρχείου δεν είναι ξεκάθαρη. Οι συνειρμοί που δημιουργούνται περιορίζονται σε εικόνες όπως: υπόγειο, σκόνη, ιδιότροποι εργαζόμενοι. Το αρχείο είναι ένας φορέας επικοινωνίας και ένα μέσο πρόσβασης στην εμπειρία του Άλλου. Δεν μας ενδιαφέρει μόνο η πληροφορία που μεταφέρει ένα αρχείο. Η ανάγκη να γνωρίζει κανείς την ιστορία του και να μπορεί να τοποθετήσει τον εαυτό του μέσα σε αυτή είναι μέγιστης σημασίας, και ιδιαίτερα στη σύγχρονη εποχή. Η διατήρηση της ατομικής και της συλλογικής μνήμης είναι προτεραιότητα αδιαπραγμάτευτη. Στη χώρα μας, ωστόσο, άργησε να κατακτηθεί η έννοια του αρχείου σε θεσμικό επίπεδο. Τα ΓΑΚ συστάθηκαν μόλις το 1914 με πρωτοβουλία του Γιάννη Βλαχογιάννη και μέχρι σήμερα έχουν κατορθώσει να διασώσουν ένα πολύ σημαντικό υλικό ανά τη χώρα, από τις πρώτες μορφές πολιτικής οργάνωσης στην Ελλάδα μέχρι και τη Μεταπολίτευση» επισήμανε η Αμαλία Παππά.

«Από τη στιγμή που ένα αρχείο θα μπει στα ΓΑΚ υπάρχει μια αθέατη δουλειά, εκείνη των αρχειονόμων, που αναλαμβάνουν την αποκατάστασή του αλλά και να φωτίσουν τις μικρές ιστορίες των αφανών ανθρώπων με τους οποίους δεν έχει ασχοληθεί η ιστορία όσο θα όφειλε. Στη συνέχεια περνάει στα χέρια των συντηρητών, για να φτάσει τελικά στο αναγνωστήριο. Εκεί, η συνομιλία με τον ερευνητή έχει συχνά και μια θεραπευτική πτυχή. Στα γραφεία μας φτάνουν ενίοτε άνθρωποι που ψάχνουν έναν τρόπο να επιστρέψουν στις ρίζες τους, απόγονοι οικογενειών προσφύγων που μέσα από ένα αντίστροφο ταξίδι ψάχνουν κομμάτια της ταυτότητάς τους» εξήγησε χαρακτηριστικά.

Στην έννοια της διατήρησης της μνήμης στάθηκε και η Ελίζαμπεθ Κλινκ, μιλώντας για το ντοκιμαντέρ My Generation (2017), σε σκηνοθεσία Ντέιβιντ Μπάτι και αφήγηση Μάικλ Κέιν, τονίζοντας πως κάθε φορά που χρησιμοποιούνται αρχεία σε μια ταινία το υλικό αυτό διατηρείται ζωντανό. «Είναι μια ταινία για το Λονδίνο των 60s, όπου συντελέστηκε μια επανάσταση όχι μόνο της μουσικής αλλά και της εργατικής τάξης γενικότερα. Αυτό που λάτρεψα στην αφήγηση του ντοκιμαντέρ είναι ότι το οπτικό σκέλος βασίζεται αποκλειστικά σε υλικό από εκείνη την εποχή. Ακούς τους ανθρώπους όπως είναι σήμερα, αλλά οπτικά ο θεατής μένει αποκλειστικά σε εκείνη τη δεκαετία. Υπάρχει μια ευρεία γκάμα από τρόπους με τους οποίους μπορεί να αξιοποιήσει κανείς δημιουργικά ένα αρχείο».

Σε εκείνο το σημείο, ο Ερίκ Καμπρόν προσέθεσε ότι «υπάρχει το παράδειγμα της σκηνοθέτριας Λάνα Νταχέρ από τον Λίβανο, η οποία για τις ανάγκες του ντοκιμαντέρ Do You Love Me (2025) συγκέντρωσε πλήθος αρχειακού υλικού από την πόλη της Βηρυτού, χρησιμοποιώντας το ως δομικό υλικό για να χτίσει μια αφήγηση. Μέσα από μια σύνθετη διαδικασία μοντάζ δημιούργησε μια ιστορία για την πόλη και τις κοινότητές της, η οποία εστιάζει το βλέμμα της στο τραύμα και στον πόλεμο, μια ιστορία συγκινητική και συνάμα αστεία. Την ίδια στιγμή, η χρήση τέτοιων αρχείων στέλνει και ένα ακόμη σημαντικό μήνυμα, καθώς διατηρεί ζωντανή την ιστορία αυτών των λαών».

Ο Τάκης Ζωντήρος αναφέρθηκε έπειτα στην έννοια της νοσταλγίας, μιλώντας με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τις αντιθέσεις που αναδεικνύονται μέσα από τα αρχεία ως προς την ιδέα του μέλλοντος. «Ξεκίνησα τη σελίδα το 2019 με μια φωτογραφία του Γιάννη Ξενάκη. Πολλοί υποστηρίζουν ότι δεν τους αρέσουν τα αρχεία, και πράγματι οι άνθρωποι έχουμε μια έμφυτη τάση να μιλάμε για το μέλλον. Προσωπικά, προσπαθώ να ανακαλύπτω το καινούργιο στο παλιό. Υπάρχει ένας ολόκληρος ανενεργός πολιτισμός, ο οποίος ενεργοποιείται μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα. Για παράδειγμα, στοίβες περιοδικών που, αν δεν αναδειχθούν, παραμένουν σε ένα ιστορικό λίμπο. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι οι αντιθέσεις που δημιουργούνται για την ιδέα του μέλλοντος: από πού μπορεί να ξεκινήσαμε και πού τελικά καταλήγουμε» σημείωσε, προβάλλοντας παράλληλα στο κοινό ιστορικές φωτογραφίες της ελληνικής πραγματικότητας.

Από τη συζήτηση δεν θα μπορούσε να λείψει η αναφορά στον βέλγο συλλέκτη Τιμ ντε Κρένε και στις φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής. Επί του θέματος τοποθετήθηκε η Αναπληρώτρια Γενική Διευθύντρια των ΓΑΚ Αμαλία Παππά, δηλώνοντας πως και εκείνη ένιωσε συγκλονισμένη. «Μπορεί αυτό το αρχείο να ανήκει σε έναν ιδιώτη, όμως η πληροφορία που φέρει είναι δημόσια και οφείλει να γίνει κτήμα όλων. Το ΥΠΠΟ κινήθηκε με γρήγορα αντανακλαστικά, κι εμείς από την πλευρά μας έχουμε διαβιβάσει τη βούλησή μας ότι ως αρμόδιος φορέας είμαστε διαθέσιμοι ώστε αυτά τα αρχεία να παραμείνουν προσβάσιμα σε όλους. Το μεγάλο κέρδος είναι ότι διασώθηκαν και έφτασαν στην Ελλάδα. Σε αυτό το στάδιο προσπαθούμε να διαπιστώσουμε κατά πόσο έχουν δημόσιο χαρακτήρα, καθώς σε αυτή την περίπτωση χρήζουν διαφορετικού χειρισμού. Οι κάτοχοι ιδιωτικών αρχείων έχουν μια πολύ στενή σχέση με το υλικό τους, και είναι δύσκολο να τους πείσεις ότι είναι αναγκαίο να παραδώσουν το αρχείο του. Υπάρχει βέβαια μια στροφή τα τελευταία χρόνια, αλλά εξακολουθεί να απαιτείται μια ιδιαίτερη μεταχείριση αναφορικά με την προσέγγιση των συγκεκριμένων ανθρώπων. Καταλυτικής σημασίας είναι το γεγονός ότι για κάθε αρχείο που παραδίδεται στα ΓΑΚ τίθενται όροι πρόσβασης από τον ίδιο τον δωρητή, ενώ το αρχείο είναι ισοδύναμα προσβάσιμο για όλους και, φυσικά, εξασφαλισμένο για μια ζωή».

Όσο για το μέλλον, οι ομιλήτριες και ομιλητές του πάνελ συμφώνησαν η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει σπουδαίο σύμμαχο, όμως ταυτόχρονα θα αναδείξει έντονα το ζήτημα της πνευματικής ιδιοκτησίας και της αυθεντικότητας, με την Ελίζαμπεθ Κλινκ να υπογραμμίζει την σημασία του ανθρώπινου παράγοντα σε κάθε πλαίσιο καλλιτεχνικής –και μη– δημιουργίας. Επιπλέον, ο Έρικ Καμπρόν έθεσε το ζήτημα του harvesting, δηλαδή της αυτοματοποιημένης διαδικασίας συλλογής, συγκέντρωσης και αποθήκευσης ψηφιακού περιεχομένου ή μεταδεδομένων. «Το τελευταίο διάστημα, η κυβέρνηση του Ηνωμένου Βασιλείου έχει φέρει το harvesting πολύ έντονα στο τραπέζι έπειτα από σχετικό αίτημα μεγάλων εταιρειών. Η τακτική αυτή φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα της αδειοδότησης για τους ανθρώπους που έχουν στην ιδιοκτησία τους αρχεία που είναι προσβάσιμα και από το διαδίκτυο. Όταν μιλάμε για μηχανές Τεχνητής Νοημοσύνης κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί πώς θα ενσωματώσουν το περιεχόμενο που θα τους παρασχεθεί».