ΤΑΙΝΙΟΘΗΚΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ: ΛΟΥΙΣ ΜΠΟΥΝΙΟΥΕΛ: ΤΟ ΒΛΕΜΜΑ ΞΥΡΑΦΙ

Όταν ο Αρτσιμπάλντο ήταν παιδί, η μητέρα του τού δώρισε ένα μουσικό κουτί που, σύμφωνα μ' ένα παραμύθι, είχε μαγικές ιδιότητες κι εκπλήρωνε κάθε ευχή θανάτου. O μικρός εύχεται να πεθάνει η γκουβερνάντα του, κι εκείνη πέφτει νεκρή από μια αδέσποτη σφαίρα, κάτι που κάνει τον Αρτσιμπάλντο να πιστέψει στην παντοδυναμία των επιθυμιών του. Ενήλικος πλέον, ξαναβρίσκει το μουσικό κουτί σ' ένα παλαιοπωλείο και το αγοράζει για ν' αφοσιωθεί στην «κλίση» του προς το έγκλημα. Ωστόσο, τα υποψήφια θύματά του πεθαίνουν από άλλες αιτίες. Το ίδιο συμβαίνει και με την σύζυγό του Καρλότα: ενώ ο Αρτσιμπάλντο θέλει να τη σκοτώσει, για λόγους ζηλοτυπίας, τον προλαβαίνει άλλος. Αργότερα, εντυπωσιασμένος από την ομορφιά της Λαβίνια, μιας ξεναγού, ο Αρτσιμπάλντο θέλει να την κάψει στην πυρά ως νέα Ζαν ντ' Αρκ...
Μια σταθερή παράμετρος που διαπερνά σαν κόκκινη γραμμή -αλλού αχνή κι αλλού πιο έντονη- το μπουνιουελικό έργο, είναι η ταύτιση της ερωτικής πράξης με την επιθυμία του θανάτου. Λέει ο ίδιος ο Μπουνιουέλ: «Πάντα έβρισκα στον ερωτισμό κάποια συγγένεια με το θάνατο - μια σχέση μυστική, αλλά σταθερή». Αυτή τη σχέση βιώνει ως κυρίαρχο και ανομολόγητο πάθος ο ήρωας της ταινίας. Για τον Αρτσιμπάλντο, η ερωτική επιθυμία μετουσιώνεται σε δολοφονική πράξη, ως το μόνο μέσο απόλυτης κατάκτησης της γυναικείας ύπαρξης. Η ερωτική απόλαυση γι’ αυτόν, «περνά» μέσα από το έγκλημα. Η ταινία είναι μια μαύρη κωμωδία και αφορά σε μια σειρά εγκλήματα που δεν έγιναν ποτέ, τουλάχιστον από τον ίδιο τον Αρτσιμπάλντο. Οι φόνοι που διακαώς επιθυμεί να διαπράξει, τελούνται μεν, αλλά πάντα από κάποιον άλλο. Ο Μπουνιουέλ, χρησιμοποιώντας έξοχα την ανατρεπτική δύναμη του παραδόξου και την καυστικότητα της φάρσας, στερεί από τον ήρωά του την ερωτική απόλαυση της πράξης του φόνου, αλλά ταυτόχρονα του χαρίζει μια σειρά από φαντασιώσεις (όπου πλησιάζει πολύ πιο κοντά στο έγκλημα απ’ ότι στην πραγματικότητα), κάτι σαν γενική δοκιμή μιας παράστασης που συνεχώς ματαιώνεται. Δεν είναι τυχαίο που ο αυθεντικός τίτλος της ταινίας είναι Πρόβα εγκλήματος και την λέξη «πρόβα» πρέπει να την εκλάβουμε με την θεατρική της έννοια.
(Απόσπασμα κριτικής του Θωμά Λιναρά)

H δόκιμη μοναχή Βιριδιάνα επισκέπτεται τον θείο της, δον Χάιμε, ο οποίος μετά το θάνατο της γυναίκας του ζει αποτραβηγμένος στο κτήμα του, συντροφιά με την υπηρέτρια Ραμόνα, την κόρη της Ρίτα και το γερο-Μόντσο. Θαμπωμένος από την ομορφιά της ανιψιάς του, η οποία του θυμίζει τη γυναίκα του, ο δον Χάιμε προσπαθεί μάταια να την πείσει να μείνει κοντά του. Πριν την αναχώρησή της για το μοναστήρι, η Βιριδιάνα δέχεται να εκπληρώσει ένα καπρίτσιο του θείου της και να φορέσει το νυφικό της μακαρίτισσας. Με τη βοήθεια της Ραμόνα, ο δον Χάιμε δίνει υπνωτικό στη Βιριδιάνα, αλλά δεν τολμά να την κάνει δική του. Αυτοκτονεί, αφήνοντας την περιουσία του στη Βιριδιάνα και το γιο του, Χόρχε, ο οποίος έρχεται στο κτήμα μαζί με την ερωμένη του, Λουθία. Η Βιριδιάνα εγκαταλείπει τη μοναστική ζωή κι αποφασίζει να εγκατασταθεί στο μέρος που της ανήκει. Θέλοντας να εφαρμόσει τις αρχές τής χριστιανικής ελεημοσύνης, μετατρέπει το σπίτι σε άσυλο για φτωχούς, άρρωστους και ζητιάνους. Εκμεταλλευόμενοι την απουσία των κυρίων, οι ζητιάνοι οργανώνουν ένα δείπνο στο σπίτι, όπου τα πράγματα βγαίνουν εντελώς εκτός ελέγχου...
• Χρυσός Φοίνικας, Φεστιβάλ Κανών 1961
- Μιλήστε μας για το σκάνδαλο που προκάλεσε η ταινία.
- Τελειώσαμε τα γυρίσματα λίγο πριν το Φεστιβάλ των Καννών, όπου η ταινία είχε επιλεγεί να διαγωνιστεί. Το φεστιβάλ είχε ξεκινήσει, κι εμείς ακόμα κάναμε το μιξάζ στο Παρίσι. Δύο μέρες πριν το τέλος του φεστιβάλ, έφτασε στις Κάννες ο γιος μου, Χόρχε, με μια κόπια της ταινίας, η οποία πήρε τελικά τον Χρυσό Φοίνικα. Ένας δομινικανός ιερέας, αδελφός γνωστού τραπεζίτη, που βρισκόταν στο φεστιβάλ ως ανταποκριτής της εφημερίδας L’ Osservatore Romano, έγραψε ότι η Βιριδιάνα βλασφημούσε τα θεία, ότι ο κινηματογράφος ήταν μια χαμένη ηθικά υπόθεση κ.λπ. Η ιδέα αυτή, πέρασε από την εφημερίδα στην Ισπανία, στην Αρχιεπισκοπή, στους υπουργούς. Ο διευθυντής της ισπανικής κινηματογραφίας, που είχε παραλάβει για λογαριασμό μου το Χρυσό Φοίνικα, εξαναγκάστηκε σε παραίτηση, όπως και ο υπουργός τύπου της κυβέρνησης του Φράνκο...
(Από το βιβλίο «Conversaciones con Luis Bunuel» των Jose de la Colina και Tomas Perez Turrent)
Στις Κάννες η ταινία θριάμβευσε και ο επίσημος ισπανός αντιπρόσωπος ανέβηκε στη σκηνή (καμαρωτός κι ανυποψίαστος) να παραλάβει το Χρυσό Φοίνικα. Όμως, το άλογο είχε αφηνιάσει κι οι πόρτες του στάβλου είχαν αρχίσει να βροντούν. Οι αρχές έφριξαν: λέγεται ότι ο ίδιος ο Πάπας εξέφρασε την αποδοκιμασία του. Κρατικοί λειτουργοί απολύθηκαν και άρχισε μια εκστρατεία για να βρεθεί και να καταστραφεί το αρνητικό. Έγινε επίκληση εμπορικών συμφωνιών, προκειμένου να αποτραπεί η προβολή της ταινίας στη Γαλλία και απαγορεύτηκε στον ισπανικό τύπο να αναφέρεται ακόμα και ο τίτλος της. Το 1961 ο Μπουνιουέλ υπήρξε τόσο σκανδαλώδης, όσο και το 1929 όταν η Χρυσή Εποχή, είχε προκαλέσει στο Παρίσι διαδηλώσεις και βομβιστικές ενέργειες...
(Απόσπασμα κριτικής του David Robinson)

Πόσες φορές άραγε μπορεί να διακοπεί ένα δείπνο μεταξύ φίλων της καλής κοινωνίας αναρωτιέται ο Λουίς Μπουνιουέλ στο σατιρικό του αριστούργημα. Ο μεγάλος ισπανός σκηνοθέτης, αιώνια μαλωμένος με την καθεστηκυία ηθική και τον καθωσπρεπισμό, καυτηρίασε την ηθική κατάπτωση, τη σεξουαλική καταπίεση και την βαθιά υποκρισία της εποχής του, επιστρατεύοντας τον βιτριολικό σαρκασμό και την εικονοκλαστική αισθητική. Όλα τα γεύματα στην ταινία διακόπτονται ασταμάτητα από τα ανομολόγητα αμαρτήματα της παρακμάζουσας ευρωπαϊκής αριστοκρατίας, καλά κρυμμένα κάτω από το τραπέζι, αλλά και από την αιώνια ανία που βασανίζει την προνομιούχο τάξη, σε ένα ψηφιδωτό από χιουμοριστικές, σουρεαλιστικές και ντελιαριακές καταστάσεις.

Κάποιοι είδαν την ταινία ως μια σάτιρα. Για παράδειγμα: πολλές φορές βλέπουμε τους ήρωες να μην μπορούν να ολοκληρώσουν ένα δείπνο ή να βαδίζουν σ’ ένα δρόμο που, απ’ ότι φαίνεται, δεν οδηγεί πουθενά. Θα μπορούσαμε να πούμε πως η μπουρζουαζία δεν έχει «ιστορικό μέλλον», δεν ξέρει που πηγαίνει και η«κρυφή της χάρη», είναι σαν το άρωμα ενός λουλουδιού που μαραίνεται.
- Καταλαβαίνω ότι μπορεί να ερμηνευτεί μ’ αυτόν τον τρόπο, αν και στο τέλος ξαναβλέπουμε τους ήρωες να βαδίζουν στο δρόμο. Λυπάμαι, αλλά πρέπει να σας πω ότι η σκηνή αυτή δεν έχει κανένα μήνυμα. Επιπλέον, θα ντρεπόμουν να πω στον εαυτό μου: «Και τώρα θα δείξω ότι η μπουρζουαζία είναι σε φάση εξαφάνισης». Βλέπετε, πιστεύω το αντίθετο: παντού το προλεταριάτο αστικοποιείται σιγά σιγά και χάνει την επαναστατική του δύναμη. Στο Μάη του ‘68 π.χ. οι φοιτητές συμπεριφέρθηκαν πολύ πιο επαναστατικά από τους εργάτες, οι οποίοι τους κοιτούσαν σχεδόν αδιάφοροι.
- Ξαναβρίσκουμε εδώ το θέμα της τροφής, αλλά με τη μορφή της έλλειψης, κι αυτό μοιάζει συμβολικό: οι αστοί της ταινίας, για κάποιο λόγο, δεν καταφέρνουν ποτέ να ολοκληρώσουν το φαγητό τους, όπως οι αστοί του Εξολοθρευτή αγγέλου, δεν μπορούν να βγουν από το δωμάτιο.
- Δεν είναι συμβολικό. Οι στερήσεις μ’ ενδιέφεραν ανέκαθεν. Εν προκειμένω, χρησιμοποίησα κάποιες ανεκδοτολογικές ιστορίες που συνέβησαν σε φίλους ή όνειρα που μου αφηγήθηκαν.
- Υπάρχουν όνειρα στην ταινία, αλλά ενσωματώνονται με εντυπωσιακό τρόπο μέσα στην πλοκή: Τίποτα δεν μας προειδοποιεί ότι είναι όνειρα, νομίζουμε ότι αποτελούν μέρος της πραγματικότητας, κι ύστερα συνειδητοποιούμε το λάθος μας.
- Ναι, γιατί τα όνειρα αποτελούν μια προέκταση της πραγματικότητας, της κατάστασης εγρήγορσης. Σε μια ταινία, αποκτούν αξία μόνο αν δεν πεις: «Εδώ βλέπετε ένα όνειρο», γιατί τότε το κοινό λέει με τη σειρά του: «Α, αφού είναι όνειρο, δεν έχει και τόση σημασία» και η ταινία χάνει το μυστήριό της, τη δύναμή της να προκαλέσει ανησυχία.
(Από το βιβλίο «Conversaciones con Luis Bunuel» των Jose de la Colina και Tomas Perez Turrent)

Στο Τολέδο, την εποχή της εισβολής των στρατευμάτων του Ναπολέοντα, ένας γάλλος δραγόνος φιλά ένα γυναικείο άγαλμα• στη σημερινή εποχή, ένας άγνωστος σ' ένα πάρκο δείχνει σ' ένα κοριτσάκι σκανδαλιστικές κάρτες, που στην πραγματικότητα απεικονίζουν αξιοθέατα του Παρισιού. Ο πατέρας του κοριτσιού, που πάσχει από αϋπνία, δέχεται τη νύχτα την επίσκεψη ζώων κι ενός ταχυδρόμου, και την επομένη αφηγείται αυτή την εμπειρία στο γιατρό του. Η νοσοκόμα του ιατρείου φεύγει απ' το Παρίσι για να επισκεφθεί τον ετοιμοθάνατο πατέρα της και στο δρόμο συναντά στρατιωτικούς που κυνηγούν αλεπούδες με τανκς, καλόγερους, έναν μουσικό και μια χορεύτρια, μια ηλικιωμένη γυναίκα και τον ανιψιό της που είναι εραστές, έναν μαζοχιστή πιλοποιό και τη σαδίστρια γυναίκα του. Μια οικογένεια και η αστυνομία αναζητούν ένα εξαφανισμένο κοριτσάκι, το οποίο, όμως, είναι παρόν, μπροστά τους, αλλά κανείς δεν του δίνει σημασία. Ένας ποιητής-δολοφόνος πυροβολεί από ψηλά το πλήθος, συλλαμβάνεται, καταδικάζεται σε θάνατο, αλλά αφήνεται ελεύθερος...
* Ευχαριστούμε τον κ. Βελισσάριο Κοσσυβάκη για την παραχώρηση της ταινίας.
- Από που προέρχεται ο τίτλος της ταινίας;
- Από μια συνεργασία μου με τον Μαρξ! Η πρώτη φράση του Κομμουνιστικού Μανιφέστου λέει: «Ένα φάντασμα πλανάται πάνω από την Ευρώπη...». Όσο για μένα, βλέπω την ελευθερία σαν ένα φάντασμα που όλο προσπαθούμε να το πιάσουμε κι όλο μας ξεφεύγει, αφήνοντας στα δάχτυλά μας μια υγρασία ομίχλης...
- Τα περάσματα από την μια ιστορία στην άλλη, θυμίζουν πόρτες που ανοίγουν η μια μετά την άλλη.
- Πολύ σωστά. Νομίζω ότι υπάρχει ένας σουρεαλιστικός πίνακας με συνεχόμενες πόρτες που ανοίγουν. Το σκέφτηκα τώρα που χρησιμοποιήσατε αυτή τη μεταφορική εικόνα. Ναι, κάθε επεισόδιο ανοίγει σ’ ένα άλλο επεισόδιο, κάθε χαρακτήρας οδηγεί σε κάποιον άλλο, και θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε έτσι, επ’ άπειρον. Η ταινία δεν θα τελείωνε ποτέ.
(Από το βιβλίο «Conversaciones con Luis Bunuel» των Jose de la Colina και Tomas Perez Turrent)
Το μπουνιουελικό Φάντασμα της ελευθερίας ξεπετιέται τρομαχτικό και, μαζί, κωμικό, μέσα από τον πίνακα του Γκόγια «Οι τουφεκισμοί της 3ης Μαΐου», που ανοίγει την ταινία, για να μετατραπεί αμέσως σε «ζωντανό» κινηματογραφικό πλάνο, όπου γίνεται δυνατή και η προσθήκη στην μπάντα του ήχου, της παράδοξης κραυγής «Κάτω οι Ελευθερωτές! Κάτω η Ελευθερία!». Ελευθερωτές είναι οι στρατιώτες του Ναπολέοντα και ελευθερία μια λέξη κενή περιεχομένου, μια λέξη «φαντασματική», που μόνον σαν σλόγκαν λειτουργεί στα χείλη των απογόνων, εκείνων που αγωνίστηκαν για «Ελευθερία – Ισότητα - Αδελφότητα». Στο όνομά της σκότωσαν οι γάλλοι την 3η Μαΐου 1808 στην Ισπανία, μερικές εκατοντάδες εξεγερμένους, που δεν ήθελαν να «ελευθερωθούν», στο όνομά της δολοφόνησαν το φίλο του Μπουνιουέλ, ποιητή Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, στο όνομά της έγινε το μακελειό στο Βιετνάμ... Όντως, υπάρχει πάντα ένα φάντασμα της ελευθερίας που μας προτείνεται σαν «ελευθερία»...
(Απόσπασμα κριτικής του Βασίλη Ραφαηλίδη)