Masterclass με τον Μπιλ Μόρισον: «Αποκαλύπτοντας το κρυμμένο κάδρο»

Ένα μοναδικό masterclass από τον κορυφαίο αμερικανό καλλιτέχνη και κινηματογραφιστή Μπιλ Μόρισον, με τίτλο «Αποκαλύπτοντας το κρυμμένο κάδρο» είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει το κοινό του 28ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης την Τρίτη 10 Μαρτίου, στην αίθουσα Παύλος Ζάννας.

Το masterclass συνδέεται με το μεγάλο αφιέρωμα του Φεστιβάλ στα αρχεία, ενώ παράλληλα το 28ο ΦΝΘ διοργανώνει spotlight στον Μπιλ Μόρισον, φιλοξενώντας έξι ταινίες του σπουδαίου δημιουργού. Στο πλαίσιο του masterclass, o Μπιλ Μόρισον, «ο ποιητής των χαμένων ταινιών» όπως έχει χαρακτηριστεί από τους New York Times, παρουσίασε μέρος της δουλειάς του το οποίο περιλαμβάνει σπάνιες ή και μερικώς κατεστραμμένες εικόνες. Πιο συγκεκριμένα, ανέλυσε τις πρακτικές που έχει ακολουθήσει μέσα από μια μακριά και συνεχή διαδικασία αναζήτησης και διάσωσης αρχειακού υλικού, δίνοντας παράλληλα έμφαση στα ντοκιμαντέρ που έχουν βασιστεί σε φιλμ νιτρικής βάσης.

«Σας ευχαριστώ, είμαι ιδιαίτερα χαρούμενος που βρίσκομαι εδώ, περάσαμε δύο πολύ όμορφες μέρες σε αυτή την αίθουσα. Στο σημερινό masterclass θα αξιοποιήσω την ευκαιρία για να σας δείξω μέρος της δουλειάς μου που δεν έχει παρουσιαστεί στο Φεστιβάλ, πρόκειται για μικρότερης διάρκειας ταινίες, από τις οποίες θα δούμε κλιπ 3-4 λεπτών» ανέφερε ο Μπιλ Μόρισον στην αρχή του masterclass, αναφερόμενος επίσης στους ανθρώπους που αποτέλεσαν πηγή έμπνευσης προκειμένου να ασχοληθεί με ταινίες που επαναπλαισιώνουν ξεχασμένες κινηματογραφικές εικόνες.

«Ξεκίνησα ως ζωγράφος αλλά κατέληξα στον κινηματογράφο, σε μια διαστατική τέχνη, και το οφείλω στον καθηγητή μου Ρόμπερτ Μπριρ, στο Cooper Union College, έναν διακεκριμένο animator, ζωγράφο και φωτογράφο, η δουλειά του οποίου με εντυπωσίασε διότι χρησιμοποιούσε τη φωτογραφία για να συνυφάνει τη φαντασία του με άλλες πηγές έμπνευσης, χτίζοντας δύο διαφορετικές πραγματικότητες. Κάθε καρέ ήταν κι ένας διαφορετικός πίνακας. Ήταν εκείνος που με σύστησε επίσης στο έργο του συναδέλφου του, του μεγάλου πειραματικού κινηματογραφιστή Κεν Τζέικομπς, ο οποίος με τη σειρά του με έφερε σε επαφή με τη συλλογή εκτυπώσεων της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, μιας συλλογής αυθεντικών ταινιών της περιόδου 1896-1912, η ​​οποία έχει διασωθεί σε χαρτί».

Ακολούθως, ο δημιουργός παρουσίασε κλιπ από τις μικρού μήκους ταινίες Fuji (1974) του Ρόμπερτ Μπριρ και Τοm Tom The Piper’s Son (1969) του Κεν Τζέικομπς, αλλά και από τις δικές του δημιουργίες Footprints (1992) και The Film of Her (1996), στην οποία μίλησε για την καθοριστική συμβολή του υπαλλήλου της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου Χάουαρντ Γουόλς στη διάσωση χιλιάδων αρχείων του περασμένου αιώνα. Ο αμερικανός καλλιτέχνης μίλησε επίσης για την επίπτωση της αποσύνθεσης στο νιτρικό φιλμ και για το πώς η εικόνα αποκτά νέο νόημα μέσα από τη φθορά, δείχνοντας αποσπάσματα από δύο φιλμ νιτρικής βάσης, με πρωταγωνιστές έναν μποξέρ και έναν χορευτή Σούφι. Αμέσως μετά, στάθηκε στην προέλευση και στη διαδρομή που έχει διανύσει το αρχειακό υλικό μέχρι να εντοπιστεί και οπτικοποιηθεί από τον ίδιο.

«Πολλές φορές, πρόκειται για ιδιωτικές συλλογές που βρίσκονταν σε σοφίτες και υπόγεια και κατέληξαν σε βιβλιοθήκες συνήθως μέσω απογόνων, οι οποίοι τις κληρονόμησαν και τις δώρισαν, με αποτέλεσμα να βρουν τον δρόμο τους προς τον υπόλοιπο κόσμο. Πρόκειται για ένα πλούσιο αρχειακό υλικό δίχως ετικέτες για το οποίο κανείς δεν έδειξε ποτέ ενδιαφέρον εκτός από μένα» ανέφερε, δείχνοντας φωτογραφίες του ιδίου κατά την αναζήτηση, διάσωση και επεξεργασία του αρχειακού περιεχομένου. «Τα προηγούμενα χρόνια ήταν αδύνατον αυτό το υλικό να αναπαραχθεί οπτικά, τώρα όμως πολύ λεπτά φιλμ μπορούν να αντιγραφούν ψηφιακά με τα σύγχρονα σκάνερ. Κάπως έτσι, ξεκίνησε ένα νέο κεφάλαιο στην καριέρα μου, όπου επισκεπτόμουν συνέχεια τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου ώστε να δω τι ταινία θα μπορούσα να δημιουργήσω από το υλικό που είχα ζητήσει να μου κρατήσουν».

Παράλληλα, μίλησε για τον τρόπο με τον οποίο οι εικόνες λειτουργούν ως έμπνευση για τη δουλειά του, παρουσιάζοντας ένα κλιπ από την ταινία Who By Water (2007) στην οποία αποτυπώνονται πορτρέτα με επιβάτες ατμόπλοιων, τα οποία εντόπισε σε ένα ερευνητικό κέντρο. «Μου φάνηκε ενδιαφέρουσα η δυναμική των πορτρέτων και η συμπεριφορά των ανθρώπων κατά τη λήψη των φωτογραφιών» σημείωσε χαρακτηριστικά. Ο Μπιλ Μόρισον παρουσίασε επίσης ένα κλιπ από την ταινία Η μεγάλη πλημμύρα (2013), που αποτυπώνει μια σημαντική στιγμή της αμερικανικής ιστορίας μέσα από μια συλλογή εικόνων που συνδυάζονται με το μοναδικό soundtrack του μουσικού Μπιλ Φρίζελ με τον οποίο ο Μόρισον ξεκίνησε να συνεργάζεται τη δεκαετία του ’90. Σημαντικό παράδειγμα της συνεργασίας τους βλέπουμε και στο The Mesmerist (2012), που ανακατασκευάζει μέσω του μοντάζ και της μουσικής μια νιτρική εκτύπωση της βωβής ταινίας The Bells (1926), η οποία επίσης παρουσιάστηκε στη διάρκεια του masterclass.

Ο Μπιλ Μόρισον μίλησε επίσης για ταινίες που είχαν ως βάση μία και μόνο σκηνή, όπως το Outerborough (2005), στο οποίο αναδιατυπώνεται σε split screen το αρχειακό υλικό που τραβήχτηκε το 1899 από το μπροστινό μέρος ενός τρόλεϊ καθώς αυτό διέσχιζε τη Γέφυρα του Μπρούκλιν. Αντίστοιχο παράδειγμα αποτελεί και το Release (2010), το οποίο βασίζεται σε μια σκηνή που κινηματογραφήθηκε το 1930 και απεικονίζει το πλήθος που συγκεντρώθηκε έξω από τις φυλακές της Φιλαδέλφειας περιμένοντας να δει από κοντά την αποφυλάκιση του Αλ Καπόνε. Η σκηνή παρουσιάζεται με επαναλαμβανόμενα και κατοπτρισμένα αρχειακά πλάνα που αποτυπώνουν τον κόσμο ενόσω περιμένει έξω από τη φυλακή.

Ο πολυσχιδής καλλιτέχνης παρουσίασε επίσης κλιπ από τις ταινίες Light Is Calling (2004), στην οποία παρουσιάζεται μια φωτεινή ονειρική σκηνή μέσα από την ανακατασκευή ενός ασπρόμαυρου φιλμ σε αποσύνθεση, και Beyond Zero: 1914-1918 (2014), όπου έχει επεξεργαστεί αυθεντικά πλάνα ενός νιτρικού φιλμ από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το οποίο ανακάλυψε όταν επισκέφθηκε τη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου.

Πιστεύω ότι χρησιμοποιώ αυτά τα πλάνα με έναν καλλιτεχνικό τρόπο, προσπαθώντας να φέρω στο προσκήνιο την ευρύτερη, ίσως μεταφυσική, έννοια των χαμένων ψυχών, των πραγμάτων που βρίσκονται ανάμεσα στις ρωγμές. - Μπιλ Μόρισον

Απαντώντας σε ερωτήσεις για τη δημιουργική διαδικασία που ακολουθεί, ο Μπιλ Μόρισον περιέγραψε τον τρόπο με τον οποίο συνεργάζεται με τους μουσικούς, διευκρινίζοντας αν προηγείται η δημιουργία της μουσικής ή η οπτικοποίηση των σκηνών: «Για κάθε πρότζεκτ ισχύει κάτι διαφορετικό. Συνήθως δίνω στον συνθέτη μια γενική ιδέα και του δείχνω πλάνα ώστε να γίνει ο συγκερασμός με τη μουσική. Θέλω ο μουσικός να έχει αυτονομία για να δημιουργήσει με τους δικούς του όρους. Όταν ολοκληρωθεί η σύνθεση, καταλήγουμε στην τεχνική μορφή και προσαρμόζουμε τη μουσική στην εικόνα. Στην πραγματικότητα, είναι μια διαδικασία που εξελίσσεται παράλληλα».

Αναφορικά με τον τρόπο που επεξεργάζεται το υλικό ο Μπιλ Μόρισον δήλωσε: «Μέχρι το 2010 ήταν δύσκολο να αντιγράψουμε νιτρικό φιλμ. Ωστόσο, από το 2010 και μετά αποκτήσαμε τη δυνατότητα για σκαναρίσματα υψηλής ανάλυσης, ακόμη και για φιλμ που ήταν σε κατάσταση αποσύνθεσης, και ήμασταν σε θέση να τα διασώσουμε». Σε ερώτηση σχετικά με τη διαδικασία για την απόκτηση άδειας χρήσης του αρχείου, επισήμανε πως υπάρχει ειδικό νομικό πλαίσιο στην Αμερική για υλικό παλαιότερα από 95 έτη, καθώς πλέον θεωρείται «κοινό κτήμα» με αποτέλεσμα να μην είναι αναγκαία η χορήγηση άδειας για τη χρήση του.

Απαντώντας στο πώς διαχωρίζει ποια αρχειακά υλικά πρέπει να χρησιμοποιήσει και ποια όχι, ο Μπιλ Μόρισον σημείωσε: «Πράγματι γίνεται κάτι σαν τη Λίστα του Σίντλερ, αλλά αν μπεις στη διαδικασία να διασώσεις όσα περισσότερα μπορείς προκύπτει μεγάλη πίεση. Επομένως, αντί να επισκέπτομαι το αρχείο αναζητώντας ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο, αναζητώ εκείνο που είναι στα πρόθυρα καταστροφής, και τα πρότζεκτ που δημιουργώ προέρχονται από αυτή την πηγή εικόνων. Πρόκειται για έναν διαφορετικό τρόπο ερευνητικής προσέγγισης».

Κλείνοντας, ο καλεσμένος του 28ου ΦΝΘ μίλησε για την εικαστική διάσταση των έργων του: «Πιστεύω ότι χρησιμοποιώ αυτά τα πλάνα με έναν καλλιτεχνικό τρόπο, προσπαθώντας να φέρω στο προσκήνιο την ευρύτερη, ίσως μεταφυσική, έννοια των χαμένων ψυχών, των πραγμάτων που βρίσκονται ανάμεσα στις ρωγμές. Πρόκειται για εικόνες που κανείς δεν έχει ξαναδεί. Τις βλέπουμε μία και μόνο φορά, εκτός αν τις έχουμε διασώσει. Έτσι, οι ταινίες με κάποιον τον τρόπο αποτελούν ένα είδος μεταφοράς για την ανθρωπότητα».