28ο ΦΝΘ: Spotlight και Χρυσός Αλέξανδρος στον Μπιλ Μόρισον

Ο Μπιλ Μόρισον, ο οποίος έχει χαρακτηριστεί από τους New York Times ως «ο κατεξοχήν ποιητής των χαμένων ταινιών», χρησιμοποιεί τις παραμορφώσεις του φιλμ, ως ένα σχόλιο για τις εικόνες που εξαφανίζονται, παρομοιάζοντάς τες με αναμνήσεις, φαντάσματα ή κρυπτογραφήματα. Ο αμερικανός σκηνοθέτης θα πραγματοποιήσει masterclass στη Θεσσαλονίκη, με τίτλο Αποκαλύπτοντας το κρυμμένο κάδρο, στο πλαίσιο του οποίου θα αναφερθεί στην εξέλιξή του ως καλλιτέχνη και κινηματογραφιστή, εστιάζοντας ειδικά στον ρόλο που έχει διαδραματίσει το αρχειακό υλικό στην καλλιτεχνική του πρακτική.

Οι ταινίες του spotlight:

Στην ταινία The Village Detective: a song cycle (2021) ο Μόρισον χρησιμοποιεί αρχειακό υλικό με έναν απροσδόκητο τρόπο. Το καλοκαίρι του 2016 ένα αλιευτικό σκάφος στα ανοιχτά της Ισλανδίας έβγαλε μια απρόσμενη και παράδοξη ψαριά: τέσσερις μπομπίνες φιλμ 35 χιλιοστών, που φαίνονταν σοβιετικής προέλευσης. Σε αντίθεση με το κινηματογραφικό εύρημα του Dawson City: Frozen Time, αποδείχτηκε πως δεν επρόκειτο για κάποια χαμένη δημιουργία μείζονος σημασίας, αλλά για μια ημιτελή κόπια μιας δημοφιλούς κωμωδίας με πρωταγωνιστή τον αγαπημένο Ρώσο ηθοποιό Μιχαήλ Ζάροφ. Άραγε αυτό σήμαινε ότι δεν είχε κάποια αξία; Για τον Μόρισον ίσχυε το ακριβώς αντίθετο, καθώς η βαθιά διαβρωμένη από το νερό κόπια, σε συνδυασμό με τον τρόπο που ανήλθε στην επιφάνεια, αποτέλεσε μια εύστοχη αναλογία με τη ζωή του Ζάροφ, ο οποίος αγάπησε το συγκεκριμένο ρόλο τόσο πολύ, ώστε ανέλαβε να συν-σκηνοθετήσει και τη συνέχειά του. Με αφετηρία αυτήν την ιστορία ο Μόρισον καταθέτει έναν ακόμη στοχασμό για το παρελθόν του κινηματογράφου, προσφέροντας ένα ταξίδι στα βάθη της σοβιετικής ιστορίας και φιλμογραφίας, συνοδευόμενο υποδειγματικά από τη θαυμάσια μουσική υπόκρουση του βραβευμένου με Πούλιτζερ και Γκράμι συνθέτη Ντέιβιντ Λανγκ.

Στην ταινία Ντόσον Σίτι: Παγωμένος Χρόνος (2016), αρχειακό υλικό, σπάνιες ταινίες του βωβού και κινηματογραφικά επίκαιρα, συνεντεύξεις και ιστορικές φωτογραφίες αφηγούνται την παράξενη, αληθινή ιστορία μιας συλλογής που αριθμεί περισσότερες από 500 ταινίες της περιόδου 1910-1920, οι οποίες ήταν χαμένες για 50 χρόνια προτού βρεθούν θαμμένες σε μια πισίνα, στα βάθη της περιοχής Γιούκον του Καναδά. O Μπιλ Μόρισον φτιάχνει ένα μοναδικό κολάζ-λεπτοβελονιά από μια εύθραυστη πρώτη ύλη, για μια εξίσου εύθραυστη πραγματικότητα που κινείται πάνω σε λεπτό πάγο.

Η πλημμύρα του ποταμού Μισισιπή το 1927 υπήρξε το πιο καταστροφικό πλημμυρικό φαινόμενο στην ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών. Την άνοιξη εκείνης της χρονιάς ο ποταμός υπερχείλισε σε 145 σημεία, κατακλύζοντας 27.000 τετραγωνικά μίλια γης, ενώ η στάθμη του νερού έφτασε σε ύψος έως και εννέα μέτρα. Ένα από τα πιο βάναυσα αποτυπώματα της καταστροφής ήταν η μαζική έξοδος των εκτοπισμένων αγροληπτών. Σε μουσικό επίπεδο, η «Μεγάλη Μετανάστευση» των μαύρων του αγροτικού Νότου προς τις πόλεις του Βορρά είχε ως αποτέλεσμα τον εξηλεκτρισμό των μπλουζ του Δέλτα (Delta Blues) και τη μετουσίωσή τους σε Σικάγο μπλουζ, rhythm and blues και, τελικά, στο ροκ εντ ρολ. Με χρήση ελάχιστου κειμένου και την πλήρη απουσία διαλόγου ο κινηματογραφιστής Μπιλ Μόρισον και ο συνθέτης/κιθαρίστας Μπιλ Φριζέλ σμιλεύουν στο ντοκιμαντέρ Η μεγάλη πλημμύρα / The Great Flood (2013) αποτελεί ένα συγκλονιστικό πορτρέτο μιας κομβικής στιγμής της αμερικανικής ιστορίας, μέσα από σιωπηλές εικόνες που συνοδεύονται από ένα στοιχειωτικό, πρωτότυπο ηχητικό τοπίο.

Οι ύμνοι των μεταλλωρύχων / The Miners’ Hymns (2011) είναι ένας φόρος τιμής στην ιστορία της εξόρυξης άνθρακα στη βορειοανατολική Αγγλία και σηματοδοτεί την πρώτη συνεργασία του Μόρισον με τον αείμνηστο Ισλανδό μουσικό και συνθέτη Γιόχαν Γιοχάνσον. Χρησιμοποιώντας σπάνιο υλικό που απεικονίζει την πόλη του Ντάραμ και τα ανθρακωρυχεία της περιοχής, η ταινία αναδεικνύει τις κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές διαστάσεις ενός παραγωγικού τομέα που έχει πλέον εκλείψει. Διαρθρωμένη γύρω από μια σειρά δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένης της σκληρής εργασίας στα ορυχεία, του ρόλου των συνδικάτων στον αγώνα για την υπεράσπιση των εργατικών δικαιωμάτων, της ετήσιας εορταστικής συνάντησης των ανθρακωρύχων (Miners’ Gala) και των συγκρούσεων με την αστυνομία κατά την απεργία του 1984, η ταινία σταχυολογεί υλικό που καλύπτει 100 ολόκληρα χρόνια.

Το Spark of Being (2010) είναι μια ανασκευή του Φράνκενσταϊν της Μαίρη Σέλεϊ από τον κινηματογραφιστή Μπιλ Μόρισον, ο οποίος επαναφηγείται το κλασικό μυθιστόρημα αξιοποιώντας ευρεθέν υλικό από αρχειακές και εκπαιδευτικού περιεχομένου ταινίες. Για το φιλμ ο Μόρισον συνεργάστηκε με τον συνθέτη και τρομπετίστα Ντέιβ Ντάγκλας, ο οποίος συνέθεσε τη μουσική για το εξαμελές σύνολό του, Keystone. Χωρίς διαλόγους, αφήγηση ή άλλη επεξηγηματική δραματουργία, το Spark of Being δομείται αποκλειστικά γύρω από δεκατρείς μεσότιτλους που προλογίζουν κάθε μέρος της ταινίας. Όπως και στο βιβλίο, η ιστορία ξεκινά μέσα από τα μάτια ενός καπετάνιου που εξερευνά τις πολικές θάλασσες και αποφασίζει να δεχτεί στο πλοίο του έναν μυστηριώδη επιβάτη: έναν γιατρό, ο οποίος αφηγείται πώς δημιούργησε με τα ίδια του τα χέρια ένα έμβιο πλάσμα. Στη συνέχεια, τη σκυτάλη της αφήγησης παίρνει το ίδιο το Πλάσμα, που περιγράφει τις περιπλανήσεις και τα βάσανά του, καθώς και τη μάταιη, εν τέλει, αναζήτηση αγάπης – όλα αυτά μέσα από τη χρήση φθαρμένου και ταλαιπωρημένου αρχειακού υλικού και πλάνων από ταινίες εκπαιδευτικού περιεχομένου. Όταν το Πλάσμα έρχεται αντιμέτωπο με τον Δημιουργό του, η πλοκή της αρχικής ιστορίας ανατρέπεται.

Το Decasia (2002) είναι η πρώτη ταινία του 21ου αιώνα που κέρδισε μια θέση στη Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, καθώς αξιολογήθηκε από το National Film Registry ως ναυαρχίδα της αμερικανικής κινηματογραφικής κληρονομιάς, είναι ένα φασματικό αρχείο μοναδικής αισθητικής. Ένας αρχαιολόγος του σινεμά παραδίδει ένα έργο συμφωνικό, μια ρυθμική σύνθεση από κομμάτια φιλμ σε πρώιμο ή ύστερο στάδιο αποσύνθεσης, όπου τα σημάδια της φθοράς πάνω στο σελιλόιντ γίνονται στοιχεία της αφήγησης, περικλείοντας όλη την ιστορία της εμπειρίας του σινεμά και υποκαθιστώντας την ακρίβεια της ιστοριογραφίας του με την έκσταση του εφήμερου. Ένα έργο κυκλικό σαν τον χορό του δερβίση στο κάδρο που ανοίγει και κλείνει την ταινία, σαν την μπομπίνα που στροβιλίζεται σταθερά στη μηχανή προβολής, σαν τον ίδιο τον βιωμένο ανθρώπινο χρόνο. Το πρώτο «πιστοποιημένο» σύγχρονο αριστούργημα της νέας χιλιετίας είναι χτισμένο πάνω στα λαμπρά, ξεχασμένα ερείπια του παρελθόντος. Έπεισε ακόμα και τον Κένεθ Άνγκερ να το βαφτίσει το πιο επιβλητικό και τρομακτικό θέαμα που έχει δει ποτέ, ενώ ο ντοκιμαντερίστας Έρολ Μόρις παραδέχτηκε πως είναι η καλύτερη ταινία στην ιστορία.

Ο Μπιλ Μόρισον έχει παρουσιάσει σε παγκόσμια πρεμιέρα μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ στα φεστιβάλ της Νέας Υόρκης, του Sundance, του Telluride και της Βενετίας. Έχει λάβει υποτροφίες από το Ίδρυμα Guggenheim, το Alpert Award και το Foundation for Contemporary Arts, καθώς και χρηματοδοτήσεις παραγωγής από τα Creative Capital, National Endowment for the Arts και Arté – La Lucarne. Το 2014 παρουσιάστηκε αναδρομική έκθεση του έργου του στο Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης. Το έργο Decasia (2002), ένα εμβληματικό φιλμ found footage, ήταν η πρώτη ταινία του 21ου αιώνα που εντάχθηκε στο National Film Registry της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου των ΗΠΑ. Το The Great Flood (2013) τιμήθηκε με το Smithsonian Ingenuity Award για την ιστορική του έρευνα. Το Dawson City: Frozen Time (2016) συμπεριλήφθηκε σε περισσότερες από 100 λίστες κριτικών με τις καλύτερες ταινίες της χρονιάς και αργότερα αναγνωρίστηκε ως μία από τις κορυφαίες ταινίες της δεκαετίας από το Associated Press, τους Los Angeles Times και το Vanity Fair, μεταξύ άλλων. Το 2021 ο Μόρισον έγινε μέλος του τμήματος ντοκιμαντέρ της Ακαδημίας Κινηματογραφικών Τεχνών και Επιστημών. Το Incident (2023) απέσπασε το Βραβείο Καλύτερης Ταινίας Μικρού Μήκους της International Documentary Association το 2023, το Cinema Eye Honors για Καλύτερο Μη Μυθοπλαστικό Μικρού Μήκους το 2025 και προτάθηκε για Όσκαρ Μικρού Μήκους Ντοκιμαντέρ το 2025.